Mustafa Kemal Atatürk’ün 10 Kasım 1938’de yaşamını kaybetmesi yalnızca Türkiye’de değil, Avrupa başkentlerinde de büyük yankı uyandırdı. İstanbul ve Ankara’da düzenlenen cenaze törenleri, devrin siyasal ve askeri liderlerini bir araya getirdi. Sadece yüz binlerce insanoğlunun Mustafa Kemal Atatürk’e veda etmiş olduğu günlerde, yabancı devletlerin temsilcileri içinde dikkat çekici bir dış ilişkiler trafiği de yaşanıyordu. Alman Tarihçi Dr. Dirk Tröndle’nin Almanya Dışişleri Bakanlığı Siyasal Arşivi’ndeki 70’i aşkın belgeyi inceleyerek hazırladığı araştırma ise cenaze törenlerinin azca malum ayrıntılarını ortaya koyuyor.
BERLİN’DEN ÖZEL TREN
Almanya, Mustafa Kemal Atatürk’ün cenaze törenine 14 kişilik hususi bir kurul gönderdi. Heyetin başlangıcında Adolf Hitler’in hususi temsilcisi, eski Dışişleri Bakanı Baron Konstantin von Neurath bulunuyordu. Alman ordusunun kara, hava ve deniz kuvvetlerinden üst düzey komutanların da yer almış olduğu kurul, 16 Kasım 1938 akşamı Berlin’den iki hususi vagonla hareket etti. Münih, Viyana, Budapeşte, Belgrad ve Sofya üstünden ilerleyen tren, 19 Kasım sabahı İstanbul’a ulaştı.
Devrin resmi cenaze albümünde bulunan bir fotoğrafta Neurath’ın Nazi selamı verdiği görülüyor.
TOKATLIYAN’DA KALDILAR
Heyetin İstanbul’a ulaşmış olduğu gün, şehir tarihinin en büyük uğurlama törenlerinden birine sahne oluyordu. Mustafa Kemal Atatürk’ün naaşı Dolmabahçe Sarayı’ndan Sarayburnu’na götürülürken yüz binlerce insan sokaklara dökülmüş, ortalama dört saat devam eden nakil esnasında Yavuz zırhlısından her beş dakikada bir top atışı yapılmıştı. Alman heyeti ise aynı gün Türk hükümetinin davetiyle Tokatlıyan Oteli’nde ağırlandı.
İKİ ÜLKE ARASINDA KRİZ
Cenaze töreninin en dikkat çekici diplomatik gelişmelerinden biri İstanbul açıklarında yaşandı. Mustafa Kemal Atatürk’ün naaşına eşlik etmek suretiyle Türkiye’ye gelen yabancı harp gemilerinin hangi sırayla ilerleyeceği, devletler içinde ihtilaf yarattı. İlk sıranın İngiltere’ye verilmesi planlanmıştı. Türkiye bunu, İngiltere’nin törene harp gemisi göndermeyi teklif eden ilk ülke olmasıyla açıklıyordu. Gemilerin Fransızca ülke adlarının alfabetik sırasına nazaran dizilmesi düşünülürken Alman kruvazörü Emden’in iştirak etmesi hesapları değiştirdi. Şu sebeple Almanya’nın Fransızca karşılığı olan Allemagne, İngiltere anlamına gelen Angleterre kelimesinden ilkin geliyordu.
Alman Emden gemisi diplomatik krize niçin olmuştu.
YAVUZ ARDINA DİZİLDİLER
İngilizlerin itirazının peşinden sıralama değiştirildi. Bu kez gemilerin komutanlarının kıdemleri esas alındı. Sadece Romanya da kendi gemisinin öncelik taşıması icap ettiğini savundu. Alman yetkililerin ise Emden kruvazörünün Sovyet gemisi Moskova’nın arkasına yerleştirilmesinden hoşnut olmadıkları belgelere yansıdı. Sonunda Yavuz’un öncülüğündeki Türk harp gemilerine İngiliz Malaya, Sovyet Moskova, Alman Emden, Fransız Emil Bertin, Yunan Hydra ve Rumen Regina Maria birlikte rol aldı. Gemiler, Mustafa Kemal Atatürk’ün naaşını taşıyan deniz alayına Adalar açıklarına kadar refakat etti.
NAZİ SELAMI GERİLİMİ
Mustafa Kemal Atatürk’ün cenaze töreni öncesinde Türkiye ile Nazi Almanyası içinde dikkat çekici bir diplomatik duyarlılık de yaşandı. Ankara’daki Alman Büyükelçiliği tarafınca 14 Kasım 1938’de Berlin’e gönderilen telgrafta, Emden kruvazörünün törene katılımının selamlama usulü sebebiyle problem yaratabileceği bildirildi. Alman harp gemisinin törene iştirakı mevzusunda yaşanmış olan tereddütlere karşın Hitler’in hususi temsilcisi Baron von Neurath, Ankara’daki cenaze töreninde SS üniformasıyla yer aldı. Mustafa Kemal Atatürk’ün cenazesinde Hitler’i temsil eden Neurath, İkinci Dünya Savaşı’nın peşinden Nürnberg Mahkemesi’nde harp suçlarından yargılanarak 15 yıl hapis cezasına çarptırıldı.
BİRDWOOD CENAZEDEYDİ
21 Kasım 1938’de Ankara’da meydana gelen büyük cenaze törenine 33 ülke temsilci gönderdi. Törene katılan adlardan biri, tarihin dikkat çekici karşılaşmalarından birini ortaya koyuyordu. İngiltere’yi temsil eden Mareşal Lord William Birdwood, 1915 senesinde Çanakkale’ye çıkarma icra eden ANZAC kuvvetlerinin komutanıydı. Çanakkale’de Mustafa Kemal’in karşısındaki ordunun mühim komutanlarından önde gelen Birdwood, 23 yıl sonrasında bu kez Mustafa Kemal Atatürk’ü son yolculuğuna uğurlamak için Ankara’daydı.
Mustafa Kemal Atatürk’ün Türk bayrağına sarılı naaşı, askeri merasim eşliğinde top otomobiliyle son yolculuğuna uğurlandı.
ALMANLAR’DAN 517 HABER
Mustafa Kemal Atatürk’ün ölümü Alman basınında da geniş yer buldu. Araştırmada yer verilen Alman Gazete Portalı kayıtlarına nazaran, yalnızca 11 Kasım 1938’de mahalli gazetelerde 67 yazı yayımlandı. Yıl sonuna kadar tespit edilen gösterim sayısı 517’ye ulaştı. Gazeteler Mustafa Kemal Atatürk’ü Türkiye’nin kurtarıcısı, çağdaş devletin kurucusu ve büyük reformların mimarı olarak anlatıyordu. Frankfurter Zeitung, 11 Kasım tarihindeki sayısında Mustafa Kemal Atatürk’ün ölümünü yeni Türkiye’nin yaratıcısının kaybı olarak duyurmuştu.
GÖNDERİLEN MEKTUPLAR
Alman heyeti, Ankara’daki törenlerin peşinden 22 Kasım’da Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün kabulüne katıldı ve 26 Kasım’da Berlin’e döndü. Arşivdeki belgeler içinde seyahat masraflarının yanı sıra kurul üyelerinin Neurath’a gönderilmiş olduğu teşekkür mektupları da bulunuyor. Deniz Üsteğmeni Nils Bätge, 27 Kasım tarihindeki mektubunda Türkiye’de dostça karşılandıklarını belirterek yolculuğun kendisinde unutulmaz izlenimler bıraktığını yazarken; Hava Kuvvetleri Albayı Karl Kettenbeil ise 5 Aralık tarihindeki mektubunda cenaze törenlerine katılmanın kendisi için imtiyaz bulunduğunu ifade ediyordu…
