Orta Asya’nın varlıklı yer altı kaynakları, ABD ve Çin arasındaki ekonomik rekabetin yeni merkezlerinden biri haline geldi. Müdafa sanayisinden elektrikli otomobillere kadar pek fazlaca sektörde kullanılan tehlikeli sonuç mineraller, Washington’un bölgeye yönelik ilgisini artırdı. Amerikan şirketleri büyük maden projelerinde ortaklıklar kurarken, Çin üretim ve işleme tesislerine yatırım yapıyor. Türkiye ise bilhassa Özbekistan’daki arama ruhsatları ve yeni anlaşmalarla bu yarışta yer almaya çalışıyor.
300 ŞİRKETLİ ÇIKARMA
ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio’nun 19 Ekim 2026’da Özbekistan’ın Semerkant kentindeki temasları, Washington’un ekonomik hedeflerini ortaya koydu. Beş Orta Asya ülkesinin dışişleri bakanlarıyla görüşen Rubio, ortalama 300 Amerikan şirketinin temsilcisinin de Özbekistan’a geldiğini deklare etti. Ziyaret esnasında Özbekistan ile ABD içinde 54 tecim, yatırım ve teknoloji anlaşması da imzalandı. Özbekistan hükümetine gore anlaşmaların tamamının gerçekleşmesi halinde ekonomik büyüklük 12 milyar dolara ulaşacak. Üstelik bu meblağ yalnızca madenciliği değil, enerji, ulaşım, finans, ziraat ve sıhhat şeklinde sektörleri de kapsıyor. Madencilik alanında ise ReElement Technologies, Traxys ve Trafigura şeklinde şirketlerle iş birliği öngörülüyor. ABD, madenlerin çıkarılmasının yanında işlenmesi ve internasyonal pazarlara ulaştırılmasında da hisse sahibi olmayı hedefliyor.
Gelecek yıllarda Türkiye’nin bu varlıklı kaynaklardan ne kadar hisse alacağını, arama çalışmalarının gerçek yatırımlara ve üretime dönüşüp dönüşmeyeceği belirleyecek
YÜZDE 70 AMERİKAN PAYI
ABD’nin en dikkat çekici girişimlerinden biri Kazakistan’da bulunuyor. Karaganda bölgesindeki Northern Katpar ve Upper Kairakty tungsten sahaları için Amerikan Cove Capital ile Kazakistan’ın kamu madencilik şirketi Tau-Ken Samruk ortaklık kurdu. Projenin yüzde 70’i Amerikan şirketine, yüzde 30’u ise Kazakistan tarafına ilişik olduğu açıklandı. Ortalama 1,1 milyar dolarlık yatırımla geliştirilmesi planlanan tesislerde yılda 12 bin ton tungsten ürünü elde edilmesi hedefleniyor. Yüksek sıcaklığa dayanıklılığı ve sertliği sebebiyle tungsten; müdafa sanayisi, havacılık ve ileri teknoloji üretiminde kullanılıyor. Projede cevherin Kazakistan’da işlenerek amonyum paratungstat adlı ara ürüne dönüştürülmesi planlanıyor.
FİNANSMAN BELİRSİZ
Projenin finansmanında ise hemen hemen kesinleşmiş bir tablo bulunmuyor. ABD Internasyonal Kalkınma Finansmanı Kurumu (DFC), 700 milyon dolara kadar potansiyel destek için niyet mektubu yayımlarken, ABD İhracat-İthalat Bankası (EXIM) da 900 milyon dolara kadar finansman ihtimalini değerlendirmişti. Sadece 10 Kasım 2026’da Reuters’a konuşan Amerikan yetkililer, iki kuruluşun da mevcut aşamada finansman sağlamayı planlamadığını bildirdi. DFC, niyet mektubunun bağlayıcı olmadığını deklare etti. Proje şirketi Cove Kaz Capital Group ise kamu finansmanı için hemen hemen müracaat yapmadığını, mühendislik çalışmalarının 2027’ye kadar süreceğini duyurdu.
ÇİN YÜZDE 83’ÜNE SAHİP
ABD’nin karşısında, Orta Asya madenciliğinde uzun süredir etkinlik gösteren Çin bulunuyor. OECD’nin 2026 tarihindeki tehlikeli sonuç mineraller araştırmasına gore Çin, dünya tungsten üretiminin ortalama yüzde 83’ünü gerçekleştiriyor. Bu oran, küresel sanayinin Çin kaynaklı tungsten ürünlerine ne seviyede bağımlı bulunduğunu gösteriyor. Çinli Jiaxin International Resources Investment ise Kazakistan’ın Boguty tungsten sahasında cevher işleme faaliyetlerinde yer ediniyor. East Hope Group ise tungsten işleme ve demir dışı metal üretim tesislerine yatırım yapıyor.
TÜRKİYE’NİN ÜÇ RUHSATI
ABD ve Çin’in büyük yatırımlarına karşılık Türkiye de Özbekistan’da maden arama emek harcamaları yürütüyor. MTA’ya bağlı Türk şirketinin ülkede üç maden arama ruhsatı bulunuyor. Navoi ve Semerkant bölgelerindeki sahalarda tungsten, molibden, altın ve gümüş şeklinde kıymetli madenler araştırılıyor. Türkiye ile Özbekistan içinde 29 Ocak 2026’da yeni bir madencilik anlaşması da imzalandı. Sadece emek harcamalar hemen hemen araştırma aşamasında.
DEĞER KİME KALACAK?
Meydana getirilen analizlerde, Orta Asya’daki maden yarışında yalnızca kaynakları çıkarmanın kafi olmadığına dikkat çekiliyor. Jeostrateji Uzmanı-Araştırmacı Dr. Ahmet Uslu ise “Aslolan kazanç, çıkarılan madenlerin işlenerek sanayide kullanılacak ürünlere dönüştürülmesinden sağlanıyor. ABD, Kazakistan’da büyük bir tungsten projesine ortak olurken Çin, maden işleme tesislerine yatırım yapıyor. Türkiye’nin ise Özbekistan’daki emek harcamaları hemen hemen üretim aşamasına ulaşmadı” diyor.
