Anayasa Mahkemesi’nin Prof. Dr. Canan Karatay hakkında verdiği ihlal sonucu, aşı karşıtlığının ifade özgürlüğü kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceği tartışmasını tekrardan gündeme taşıdı. Dünyada bu mevzuda verilen yargı kararları ise tek bir yaklaşım bulunmadığını, hekimlerin mesleki sorumlulukları ve cemiyet sağlığının korunmasının ifade özgürlüğü değerlendirmesinde belirleyici bulunduğunu gösteriyor. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) ve Avrupa Birliği Hakkaniyet Divanı’nın son yıllarda verdiği kararlar, aşı politikalarının eleştirilmesi ile bilimsel temeli bulunmayan sıhhat iddialarının mesleki sıfatla yayılması içinde fark yapıyor.
AVUSTURYA’DA CEZA HUKUKA UYGUN BULUNDU
AİHM, 27 Ağustos 2024’te sonuçlandırdığı Bielau/Avusturya davasında, aşıların etkisiz bulunduğunu korumak için çaba sarfeden bir hekime verilen disiplin cezasını ifade özgürlüğüne aykırı bulmadı. Avusturyalı aile hekimi, web sitesinde yayımladığı yazılarda hastalıklara yol açan patojen virüslerin varlığını reddetmiş, aşıların hastalıklara karşı hiçbir vakit koruma sağlamadığını ve hiçbir hastalığın aşı yardımıyla ortadan kalkmadığını ileri sürmüştü. Avusturya Tabipler Birliği Disiplin Kurulu, hekimin açıklamalarının bilimsel gerçeklerle bağdaşmadığı ve meslek itibarına zarar verdiği sebebi öne sürülerek 2 bin euro para cezası verdi. Bir yıl süreyle ertelenen ceza, hekimin itirazlarına karşın ülke mahkemelerince de onandı. Doktor, ifade özgürlüğünün ihlal edilmiş olduğu sebebi öne sürülerek AİHM’e başvurdu. AİHM, cezanın ölçülü olduğuna hükmeden mahkeme, ifade özgürlüğünün ihlal edilmediği sonucuna vardı.
AİHM pek oldukca sonucunda aşı karşıtlığının fikir özgürlüğü kapsamına alınamayacağına hükmetti.
FRANSA’DA TELEVİZYON KANALINA AŞI TARTIŞMASI UYARISI
AİHM’in 18 Haziran 2026’da verdiği CNews / Fransa sonucu da aşı tartışmalarında ifade özgürlüğünün sınırlarına ilişkin dikkat çekici örneklerden biri oldu. Fransız tv kanalı CNews’te 21 Kasım 2021’de piyasaya çıkan bir programda, Covid-19 salgını ve aşı uygulamaları ele alındı. Programa katılan bir enfeksiyon hastalıkları uzmanı, Fransa’da beşinci Covid-19 dalgasının yaşanmadığını, salgının sona ermek suretiyle bulunduğunu ve bazı ilaçların ölümlerin büyük bölümünü önleyebileceğini savundu. Uzman ek olarak mRNA aşılarının hücreleri değiştirdiğini, yan tesir ve ölüm vakalarında artış yaşandığını ileri sürdü. Fransa’nın görsel-işitsel gösterim düzenleyicisi Arcom, programda bu açıklamalara kafi karşı görüş sunulmadığı sebebi öne sürülerek kanala uyarı gönderdi. CNews yönetimi, uyarının ifade ve gösterim özgürlüğünü ihlal etmiş olduğu iddiasıyla AİHM’e başvurdu. Mahkeme, müdahalenin hukuka uygun ve cemiyet sağlığını koruma amacıyla lüzumlu olduğuna hükmetti.
ÇEKYA’DA İNSAN HAKLARINA AYKIRI BULUNMADI
Aşı uygulamalarına ilişkin bir öteki mühim karar, AİHM Büyük Dairesi tarafınca 8 Nisan 2021’de Vavřička ve Ötekiler / Çek Cumhuriyeti davasında verildi. Dava, Çekya’da çocukluk çağı aşılarının mecburi tutulması ve çocuklarını aşılatmayan ailelere para cezası uygulanmasıyla ilgiliydi. Başvurucular, mecburi aşı uygulamasının hususi hayata saygı hakkını ihlal ettiğini savundu. AİHM, mecburi aşı uygulamasının hususi hayata saygı hakkına müdahale oluşturduğunu kabul etmekle beraber, cemiyet sağlığının ve bilhassa aşı olamayacak durumdaki kişilerin korunması amacıyla bu müdahalenin demokratik toplumda lüzumlu olabileceğine hükmetti.
İTALYA’DA FELSEFİ İNANÇ KAPSAMINDA DEĞERLENDİRİLMEDİ
Avrupa Birliği Hakkaniyet Divanı da 18 Haziran 2026’da İtalya’daki mecburi Covid-19 aşısı uygulamasına ilişkin bir karar deklare etti. İtalya Müdafa Bakanlığı bünyesinde vazife icra eden bir subay, 2022 senesinde askeri personel için getirilen Covid-19 aşısı zorunluluğuna uymadığı sebebi öne sürülerek görevinden uzaklaştırıldı. Subay, aşıyı reddetmesinin kişisel inançlarıyla bağlantılı bulunduğunu ve uygulamanın ayrımcılık oluşturduğunu savundu. İtalya Danıştayı’nın başvurusu üstüne mevzuyu inceleyen Avrupa Birliği Hakkaniyet Divanı, aşıya itirazın dayanağını değerlendirdi. Mahkeme, subayın itirazının kişisel bir felsefi yada dini inançtan değil, aşının etkinliği, ihtimaller içinde riskleri ve kamu sağlığı politikalarına ilişkin bilimsel belgelerden kaynaklandığını belirtti.
CANAN KARATAY KARARINDA AYM NE DEDİ?
Karatay’a, yazılı ve görsel medyada aşı uygulamalarına ilişkin yapmış olduğu açıklamalar sebebiyle İstanbul Hekim Odası tarafınca 2018 senesinde disiplin soruşturması açılmış, soruşturma sonucunda bir ay süreyle geçici olarak meslekten alıkoyma cezası verilmişti. Yüksek Mahkeme, sonucunda disiplin cezasının dayanağı olan Türk Tabipleri Birliği Kanunu’nun 39. maddesindeki düzenlemenin hangi fiile hangi yaptırımın uygulanacağını yeterince açık ve öngörülebilir şekilde ortaya koymadığına dikkat çekti. AYM, 2025 senesinde söz mevzusu maddeyi iptal ettiğini de hatırlatarak, Karatay’a verilen cezanın kanunilik şartını taşımadığı sonucuna ulaştı.
