Dünya siyasetinde üç büyük gücü aynı masada buluşturabilecek diplomatik girişimde yeni aşamaya geçildi. Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Mao Ning, dün gerçekleşen basın toplantısında Pekin’in ABD ve Rusya ile ihtimaller içinde bir üçlü liderler görüşmesi hakkında temaslarını sürdürdüğünü deklare etti. Elde edilmiş bilgilere nazaran Washington, Moskova ve Pekin’den yetkililer ortalama iki haftadır zirvenin düzenlenmesi mevzusunda görüşüyor. Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov da hazırlık çalışmalarının yürütüldüğünü doğruladı. Zirvenin 18-19 Kasım’da Çin’in Şıncın kentinde düzenlenecek Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) toplantısının oturum aralarında yapılması değerlendiriliyor. Sadece Çin hemen hemen görüşmeye ev sahipliği yapacağına ilişkin kati karar açıklamadı. ABD ve Rusya’nın Pekin’i üçlü buluşmaya ikna etmeye çalmış olduğu belirtilirken Trump’ın bilhassa nükleer silahlar konusunu gündeme getirmek istediği bildiriliyor. Ihtimaller içinde bir görüşmede Ukrayna’nın da ana gündem olması umut ediliyor.
Çin Dışişleri Bakanlığı, Trump, Putin ve Cinping içinde ihtimaller içinde üçlü zirve için temaslar yürütüldüğünü doğruladı. Görüşmenin 18-19 Kasım’daki APEC toplantısı esnasında yapılması değerlendiriliyor. (Reuters)
MOSKOVA’NIN ÜÇLÜ ZİRVE PLANI
Üçlü zirve girişiminin Rusya tarafınca gündeme getirilmiş olduğu belirtiliyor. Avrupa Siyaset Analizi Merkezi’nin (CEPA) mevzu ile alakalı analizinde, Putin’in bu toplantı vesilesiyle Rusya’nın internasyonal diplomatik konumunu güçlendirmeyi ve Washington ile Kiev arasındaki anlaşmazlıklardan yararlanmayı hedefleyebileceğini açıklandı. Analistlere nazaran zirve, Ukrayna’nın geleceğinin Ukrayna ve Avrupalı müttefikleri olmadan büyük güçler tarafınca görüşülmesi ihtimali sebebiyle 1945 Yalta Konferansı’na da benzetiliyor. Sadece bu şekilde bir anlaşmanın ortaya çıkması kati değil. İsveç Internasyonal İlişkiler Enstitüsü’nün 2 Kasım’da yayımladığı analizde, Pekin’in geçmişte Ukrayna ve Rusya’nın sulh görüşmelerine beraber iştirak etmesi icap ettiğini savunduğu hatırlatıldı. Analize nazaran Şi Cinping’in Ukrayna’nın bulunmadığı bir görüşmede savaşın geleceğini görüşme etmesi, Çin’in duyuru etmiş olduğu diplomatik ilkelerle direkt çelişiyor. Financial Times’ın aktardığı bilgilere nazaran Pekin, Ukrayna savaşına ilişkin bir zirve planlamadığını ve Avrupa’nın bu mevzuda söz sahibi olması icap ettiğini Alman makamlarına da iletti.
NÜKLEER SİLAHLAR MASAYA GELEBİLİR
Trump’ın gündeme getirmiş olduğu başlıca mevzu ise üç ülkenin nükleer silahlarının sınırlandırılması. ABD ile Rusya içinde 2010’da imzalanan Yeni Stratejik Silahların Azaltılması Anlaşması (New START), Şubat 2026’da bitti. Antak kalma iki ülkenin konuşlandırılmış stratejik nükleer harp başlıklarını 1.550 ile sınırlandırıyordu. Silahların Kontrolü Derneği’ne nazaran anlaşmanın sona ermesiyle ABD ve Rusya’nın nükleer cephanelikleri üstünde karşılıklı kabul edilmiş bağlayıcı sınırlar kalmadı. Derneğin 19 Ekim tarihindeki açıklamasında, ABD ve Rusya’nın dünyadaki nükleer silahların büyük bölümünü elinde bulundurduğunu, Çin’in ise daha ufak fakat büyüyen bir cephaneliğe haiz olduğu açıklandı. Pekin hükümeti, Washington ve Moskova’nın cephaneliklerini mühim seviyede azaltmadan Çin’in eşit yükümlülükler üstlenmesinin adil olmadığını korumak için çaba sarfediyor. MERICS uzmanlarına nazaran Şi’nin üçlü zirveye iştirak etmesi, Çin üstünde nükleer tabanca sınırlamalarını kabul etmesi yönünde baskı oluşturabilir. Kimball ise liderlerin ilk görüşmede kapsamlı bir anlaşmaya ulaşmasından ziyade yeni müzakereler başlatmasının mümkün bulunduğunu değerlendiriyor. Tavsiyeler içinde stratejik fırlatma sistemlerinin sayısının dondurulması, nükleer denemelere ilişkin karşılıklı itimat artırıcı önlemler ve suni zekanın nükleer tabanca sistemlerinde kullanımına yönelik ortak kurallar bulunuyor. Sadece bu başlıklarda hemen hemen üç ülkenin de kabul etmiş olduğu bir görüşme çerçevesi açıklanmış değil.
ÇİN MASAYA OTURURSA NE DEĞİŞİR?
Çin’in katılımıyla yapılacak ilk üçlü liderler görüşmesi, ABD-Rusya ilişkilerinin ötesinde küresel güvenlik ve ekonomik rekabet başlıklarını da gündeme taşıyabilir. Pekin, Moskova ile enerji ve tecim ilişkilerini sürdürürken ABD ile teknoloji, gümrük vergileri ve Tayvan üstünden rekabet ediyor. Bu yüzden üç ülkenin aynı masaya oturması, nükleer silahlar kadar tecim ve güvenlik mevzularında direkt yazışma kurulmasına olanak sağlayabilir. Sadece bu durumun taraflar arasındaki anlaşmazlıkları kendiliğinden gidermesi beklenmiyor. CEPA analizleri, üçlü zirvenin somut anlaşmalardan fazlaca diplomatik görüntüsü ve dünya kamuoyuna vereceği ileti sebebiyle ehemmiyet kazanacağını belirtiyor. MERICS uzmanları ise Çin’in ABD ve Rusya ile ayrı ayrı görüşerek elde etmiş olduğu diplomatik esnekliği korumak isteyebileceğine dikkat çekiyor. Axios’un 27 Ekim’de yayımladığı değerlendirmede Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Uzmanı Andrea Stricker, üçlü görüşmenin uzun vadeli tabanca kontrolü müzakerelerine kapı açabileceğini sadece Pekin’in mevcut koşullarda bağlayıcı sınırlamaları kabul etmesinin güç bulunduğunu belirtti. Analizlerin ortak vurgusu ise zirvenin yapılması halinde Rusya’nın diplomatik izolasyonu, Çin’in internasyonal arabuluculuk görevi, ABD’nin nükleer tabanca politikası ve Ukrayna savaşına ilişkin müzakereler yeni bir çerçevede tartışılabilecek.
