Mustafa Kemal Atatürk’ün yaşamının son aylarına ilişkin İngiliz diplomatik belgeleri, Büyük Kurtarıcı’nın sıhhat durumunun 1937’nin sonlarından itibaren Avrupa başkentlerinde yakından izlendiğini ortaya koyuyor. Merhum tarihçi Salahi Sonyel tarafınca İngiliz arşivlerinde gün yüzüne çıkarılan ve bugüne dek fazlaca azca gündeme gelen yazışmalar, İngilizlerin yalnızca Mustafa Kemal Atatürk’ün hastalığını değil, Türkiye’nin siyasal geleceğini ve Cumhurbaşkanlığı makamının devrini de yakından takip ettiğini gösteriyor. Belgeler, Büyük Kurtarıcı’nın son günlerine ve ölümünün internasyonal dış ilişkiler çevrelerindeki yankılarına ışık tutuyor.
ENDİŞE VERİCİ BİLGİLER
İngiliz arşivlerindeki ilk mühim yazışma 28 Aralık 1937 tarihini taşıyor. İngiltere’nin Paris Büyükelçisi Sir Eric Phipps, Londra’ya gönderilmiş olduğu “hususi ve mahrem” işaretli raporda, Fransız hükümetinin Ankara Büyükelçisi Henri Ponsot’dan Mustafa Kemal Atatürk’ün sağlığına ilişkin kaygı verici bilgiler aldığını bildiriyor. Fransız diplomatın aktardığı iddialar içinde Mustafa Kemal Atatürk’ün son aylarda ciddi halde yorulduğu ve bazı gezilerinin program dışı kesintilere uğramış olduğu da bulunuyor. Raporun en dikkat çekici bölümlerinden birinde, Fransız hükümetinin Mustafa Kemal Atatürk’ün ölümü ihtimaline karşı hazırlıklı olması gerektiği belirtiliyordu.
Ekim ayına gelindiğinde İngiliz diplomatların yazışmalarındaki iyimserlik yerini giderek daha ağır değerlendirmelere bırakıyordu.
“GERİLEME FARK ETMEDİM”
Londra yönetimi bu raporun arkasından Ankara’daki İngiliz Büyükelçisi Sir Percy Loraine’den 48 saat içinde data istedi. Loraine ise 30 Aralık 1937 tarihindeki sonucunda, Mustafa Kemal Atatürk’ü son olarak 25 Kasım’da gördüğünü ve kendisinde zihinsel bir gerileme fark etmediğini bildirdi. Fransız diplomatik çevrelerinin değerlendirmelerinde Hatay meselesinin etkili olabileceğini ileri devam eden Büyükelçi, Mustafa Kemal Atatürk’ün bu mevzuyu kişisel bir prestij meselesi haline getirdiğini ve Türk halkının kendisini sonuna kadar destekleyeceğini kaydetti.
ESKİSİ KADAR KUVVETLİ
1938 yılının Şubat ayında Mustafa Kemal Atatürk’ün sıhhat durumu tekrardan diplomatik görüşmelerin mevzusu oldu. İngiliz Büyükelçisi Loraine, 24 Şubat gecesi Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras’la yapmış olduğu görüşmede Cumhurbaşkanının giderek güçten düştüğüne ilişkin söylentileri sordu. Bununla beraber tabip olan Aras, Mustafa Kemal Atatürk’ün muhakeme gücünün ve vakaları kavrama kabiliyetinin eskisi kadar güçlü bulunduğunu belirtti. Sadece İngiltere Dışişleri Bakanlığı Müsteşar Yardımcısı Sir Lancelot Oliphant’ın 28 Mart 1938 tarihindeki telgrafında, Mustafa Kemal Atatürk’ün karaciğer hastalığı sebebiyle tedavi görmüş olduğu ve Fransa’dan bir uzmanın çağrıldığı bildiriliyordu. Telgrafın üstündeki yönerge dikkat çekiciydi: “Oldukça gizlidir; okuduktan sonrasında lütfen tahrip ediniz.” Fransız doktorun muayenesinin arkasından Mustafa Kemal Atatürk’e altı hafta süresince bedensel ve zihinsel dinlenme önermiş olduğu İngiliz belgelerine yansımıştı
Raporda Mustafa Kemal Atatürk’ün hatırasına bağlılığın ve kurduğu Cumhuriyet’in dayanıklılığının gelecek yıllarda sınanacağı belirtiliyor, her ikisinin de bu sınavdan başarıyla çıkacağı görüşüne yer veriliyordu.
SİROZ KESİNLEŞTİ
Ağustos ayının başlangıcında Londra’ya gönderilen gizli saklı telgraflar, sıhhat durumuna ilişkin endişenin arttığını gösteriyordu. Sir Percy Loraine, 3 Ağustos tarihindeki mesajında Mustafa Kemal Atatürk’ün siroz hastası bulunduğunun kesinleştiğini, iki Alman uzmanın tedavi için Türkiye’ye geldiğini belirterek İngiliz Kralı’nın bilgilendirilmesini istedi. Ertesi gün Dışişleri Bakanı Aras’tan almış olduğu detayları aktaran Büyükelçi, hastalığın ağır olmasına karşın iyileşme umudunun tamamen kaybolmadığını bildirdi.
HASTALIĞI AĞIRLAŞTI
6 Ekim tarihindeki raporda Mustafa Kemal Atatürk’ün vücudunda tekrardan sıvı biriktiği, tedaviyle bir miktar rahatladığı, sadece hastalığın seyrinin öngörülemediği bildirildi. Londra’daki Dışişleri Bakanlığı yetkilisi R. J. Bowker ise 14 Ekim’de, güvenilir bulunduğunu belirttiği başka bir kaynağa dayanarak Mustafa Kemal Atatürk’ün tekrardan yataktan kalkmasının beklenmediğini not etti. Hastalıkla savaşım devam ederken Mustafa Kemal Atatürk’ün devlet işleriyle ilgisi de İngiliz raporlarına yansıdı. 26 Ekim tarihindeki telgrafta, ağır bir kriz ve koma periyodunun arkasından kendine geldiği, gazete istediği ve devlet işlerini sordurulmuş olduğu anlatılıyordu. İngiliz Büyükelçisi aynı yazışmada, Mustafa Kemal Atatürk’ün irade gücü yardımıyla krizi kurtulduğu değerlendirmesinde bulunuyordu.
CUMHURİYET AYAKTA
29 Ekim 1938’de Cumhuriyet’in 15’inci yılı kutlanırken Mustafa Kemal Atatürk törenlere katılamadı. İngiliz belgelerinde, kurucu Cumhurbaşkanının törende bulunmayışının askerler ve halk üstünde belirgin bir ruhsal tesir yarattığı kaydedildi. 0 Kasım 1938 sabahı saat 09.05’te Mustafa Kemal Atatürk’ün yaşamını kaybetmesi üstüne Sir Percy Loraine, Londra’ya kısa bir telgraf göndererek Cumhurbaşkanının vefat ettiğini bildirdi. İngiltere Kralı’na da haber verildi. Ertesi gün Türkiye Büyük Millet Meclisi İsmet İnönü’yü Cumhurbaşkanı seçti. İngiliz diplomatik raporlarında, iktidarın Anayasa’ya uygun halde ve mühim bir kargaşalık yaşanmadan devredilmesi, genç Cumhuriyet açısından dikkat çekici bir gelişme olarak değerlendirildi.
GÖZYAŞLARI SEL OLDU
İngiliz Büyükelçisi Sir Percy Loraine 3 Aralık 1938’de Londra’ya gönderilmiş olduğu kapsamlı değerlendirme, cenaze törenlerinde görmüş olduğu manzarayı da ayrıntılarıyla söyledi. Hanımefendilerin gözyaşlarını tutamadığını, merasim süresince hareketsiz duran askerlerin yüzlerinde de derin bir üzüntü bulunduğunu yazdı.
