Kadim Türkler ve Orta Asya Türk zamanı mevzusundaki en mühim isim sayılan Yeditepe Üniversitesi Tarih Kısmı Başkanı Prof. Dr. Ahmet Taşağıl, ‘haberglobal.com’a konuştu. Kadim Türk geçmişine ilişkin yürütülen araştırmaların halen tamamlanmamış bulunduğunu belirten Prof. Dr. Taşağıl, “İlk Türklerin çıkış noktası şu an Rusya topraklarında bulunan Abakan, Hakasya ve Minusinsk-Krasnoyarsk bölgesidir. Sadece her insanın merak etmiş olduğu ve üstünde tartışmalar yaşanmış olan ilk Türklerin varlığına ilişkin izler, Sibirya’nın derinliklerinde saklı. Bu coğrafyada oldukça eski kültürlere ilişik kalıntılar bulunuyor. Tarihimizin başlangıcına ışık tutan bu eserlerin korunması gerekiyor” dedi.
Hocam, en baştan başlamış olalım. Türklere ilişik ilk kayıtlara ne vakit ve nerede rastlıyoruz?
“Türklerle ilgili en mühim erken yazılı kaynaklar Çin’de bulunuyor. Türk adına ilişkin daha eski kayıtlar da var. Mesela 420 tarihindeki bir Farsça metinde ve 515 yılına ilişkin anlatılarda Türk adının geçmiş olduğu biliniyor. Sadece Türklerin siyasal bir topluluk olarak açık halde tarih sahnesine çıkışı Göktürklerle gerçekleşiyor. Çin kaynaklarında 542 senesinde Göktürklerden söz ediliyor. Göktürkler 552 senesinde bağımsız bir devlet kuruyor ve Türk adı devlet kimliği kazanıyor. Normal olarak Türklerin zamanı bu tarihlerden oldukça daha eskiye uzanıyor. Sadece yazılı kaynaklarla arkeolojik buluntuları birbirinden ayırmamız gerekiyor.”
Prof. Dr. Taşağıl; “Tonyukuk Anıtları çevresindeki kazılarda yazıtların haricinde kurganlar, mezarlar, heykeller ve çeşitli eşyalar gün yüzüne çıkarıldı. Bilhassa heykeller, su tahliye sistemi ve kiremitler dikkat çekici buluntular içinde. Bunlar İslam öncesi Türklerin yaşamını ve kullandıkları yapıları anlamamıza destek oluyor.”
Türklerin tarihinin milattan ilkin üç binli yıllara kadar uzandığı söyleniyor. Bu ne kadar doğru?
“Türklerin ilk izlerinin milattan ilkin üç binli yıllarda Cenup Sibirya’nın Abakan bölgesine kadar uzandığını düşünüyoruz. Bölgede Afanasiyevo kültürüne ilişik oldukça eski yaşam izleri bulunuyor. Bunlar Türklerin erken dönemlerini araştırmak bakımından mühim. Sadece arkeolojik bir kültürün hangi topluluğa ilişik olduğu mevzusu ek olarak değerlendirilmelidir. Türklerin dokuz bin yıl ilkin var bulunduğunu söylemek şeklinde iddiaları ise doğru bulmuyorum. Türk tarihini yüceltmek için her eski buluntuyu Türklüğe bağlamak gerekmiyor. Türkler esasen tarihte mühim devletler kurmuş, geniş coğrafyalarda etkili olmuş bir millet.”
Bu kadar eski bir geçmişi araştırırken hangi kaynaklardan yararlanıyoruz? Türklerin tarihini en detaylı kimler kaydetmiş?
“En detaylı kaynaklar Çin’de bulunuyor. Sadece Bizans, Yunan, İran ve daha sonraki dönemlere ilişik İtalyan kaynaklarında da Türklerle ilgili mühim bilgiler var. Eski Türk tarihini araştırmak için yalnızca Türkçe bilmek yetmiyor. Çince, Tibetçe, Soğdca, Sanskritçe, Farsça, Pehlevice ve Arapça şeklinde dillerdeki kaynakları da incelemek gerekiyor. Türklerin komşularıyla kurduğu ilişkiler, yaptıkları savaşlar ve devlet düzenleri bu belgelerde anlatılıyor. Ne yazık ki hemen hemen yeterince araştırılmamış oldukça sayıda kaynak bulunuyor.”
Türklerin ilk büyük devletlerinden söz ettiğimizde Hunlar ve Göktürkler öne çıkıyor. Göktürklerin Türk zamanı açısından önemi nedir?
“Göktürkler, Selçuklu, Osmanlı ve Türkiye’nin tarihsel gelişimini anlamamız açısından oldukça mühim bir yere haiz. Türk adı, Göktürklerle beraber direkt bir devletin adı olarak kullanılıyor. Türk dili ve devlet anlayışının gelişiminde de bu dönem belirleyici. Normal olarak Türkçe vakit içinde değişti, değişik coğrafyalarda değişik biçimlerde konuşuldu. Sadece Göktürklerden kalan belgeler yardımıyla Türklerin kendi dillerinde devletlerini, toplumlarını ve yaşadıkları vakaları iyi mi anlattıklarını öğrenebiliyoruz.”
Ahmet hocam, Türkçe ilk ne vakit yazıya döküldü? Bugün elimizdeki en mühim eski Türkçe belgeler hangileri?
“Türkçenin yazılı geçmişini idrak etmek bakımından Göktürk periyodu oldukça mühim. Bilhassa sekizinci yüzyıldan kalan yazıtlar, Türkçenin en eski kapsamlı yazılı belgeleri içinde bulunuyor. Moğolistan’da ortalama 250 Türk yazıtı var. Bunların en mühimleri içinde Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları yer ediniyor. Moğolistan’ın doğusundan batısına kadar oldukça geniş bir alanda Türklerden kalan eserlerle karşılaşıyoruz. Arhangay, Kadın Ölgiy ve Hovd bölgelerinde de Göktürk dönemine ilişik oldukça sayıda kalıntı bulunuyor. Bunların tamamı Türk tarihinin anlaşılması açısından kıymetli.”
Orta Asya’da Türklere ilişik yüzlerce anıt ve taş bulunuyor.
Moğolistan’daki Tonyukuk Anıtları çevresinde kazılar yürüttünüz. Bu iki taşın Türk zamanı açısından önemini de sormak isterim
“Tonyukuk Anıtları, Moğolistan’ın başkenti Ulanbatur’un ortalama 60 kilometre doğusunda, Bayn Çokto bölgesinde bulunuyor. Tonyukuk, Göktürklerin en mühim devlet adamlarından ve bilgeliğiyle tanınan tarihsel kişiliklerinden biri. Onun diktirdiği iki yazıt, Göktürklerin devlet anlayışını ve yaşadıkları siyasal mücadeleleri konu alıyor. Bu taşlarda yalnızca bir devlet adamının yaşamı yok. Devletin iyi mi kurulduğu, hangi tehlikelerle karşılaşmış olduğu, hükümdarların görevleri ve halkla devlet arasındaki ilişkiler de anlatılıyor. Bu yüzden Tonyukuk yazıtları Türk tarihinin en mühim belgeleri içinde.”
Peki, Tonyukuk bu taşlara tam olarak neler yazdırmış?
İki yazıt var. Birinde 35, diğerinde 27 satır bulunuyor. Toplam 62 satırlık bir metinden söz ediyoruz. Tonyukuk burada kendi yaşadıklarını, devletin tekrardan kuruluşunu ve devrin siyasal vakalarını konu alıyor. İç ve dış düşmanlarla meydana getirilen mücadelelere, karşılaşılan güçlüklere ve alınması ihtiyaç duyulan önlemlere yer veriyor. Devletin yalnızca cenk kazanarak ayakta kalamayacağını, doğru yönetilmesi icap ettiğini de özetleyen bir metin bu. Hem de gelecek kuşaklara bırakılmış öğütler içeriyor.
Türklerin en mühim zamanı eserlerinin bir kısmı bugün Moğolistan’da bulunuyor. Peki, Türkler ve Moğollar aynı kökten mi geliyor?
“Türkler ve Moğollar içinde tarih süresince yakın ilişkiler ve akrabalık bağları olmuş. Sadece iki değişik milletten söz ediyoruz. Türkler bugünkü Moğolistan coğrafyasında yaşarken Moğol toplulukları da daha doğuda ve kuzeydoğuda bulunuyordu. Aynı coğrafyada yaşamaları, birbirlerini kültürel ve siyasal bakımdan etkilemelerine yol açtı. Daha sonraki dönemlerde oldukça sayıda Türk topluluğu Cengiz Han İmparatorluğu içinde yer aldı ve mühim görevler üstlendi. Dolayısıyla bu bölgenin tarihini bugünkü ülke sınırlarına bakarak değerlendirmek doğru değil.”
Orhun Yazıtları, Türk adının, dilinin ve devlet anlayışının taşlara kazındığı en mühim zamanı belgeler içinde yer ediniyor.
“Türklerin Orta Asya’dan batıya göçü iyi mi başladı? Anadolu’ya uzanan süreçte hangi gelişmeler etkili oldu?”
“Türk boylarının batıya yönelişi değişik dönemlerde gerçekleşti. Bilhassa Büyük Uygur Kağanlığı’nın 840 senesinde yıkılmasından sonrasında batıya göçler hızlandı. Türk toplulukları Orta Asya’nın çeşitli bölgelerine yayıldı. Daha sonraki yüzyıllarda Anadolu’ya büyük kitleler halinde Türk göçleri yaşandı. Bu göçlerin izlerini Bizans kaynaklarında da görüyoruz. Türkler gittikleri bölgelerde değişik toplumlarla karşılaştı, onlarla ilişkiler kurdu ve yeni siyasal yapılar oluşturdu. Selçuklu ve Osmanlı dönemlerini de bu uzun tarihsel sürecin devamı olarak değerlendirmek gerekiyor.”
Türklerin değişik halklarla karışmış olması, ortak bir tarihsel kökenlerinin bulunmadığı anlamına gelir mi?
“Büyük Hunlar ve Göktürkler başta olmak suretiyle Türklerin kurduğu devletlerin tamamı yalnızca Türklerden oluşmuyordu. Değişik topluluklar aynı siyasal yapı içinde yer alabiliyordu. Sadece bu devletlerin ana gövdesini oluşturan bir Türk kimliği vardı. İmparatorlukların yapısı esasen böyledir. Zamanı safkan bir ırk yada kan üstünden değerlendirmek doğru değil. Değişik toplumlarla yaşanmış olan etkileşimleri kabul etmek, Türklerin tarihsel varlığını ortadan kaldırmaz.”
