Birinci Dünya Savaşı yıllarına ilişik yeni arşiv belgeleri, Osmanlı Devleti’nin Romanya’da kurduğu geniş danışma ağının bilinmeyen ayrıntılarını ortaya çıkarıyor. Belgeler, Bükreş’in yalnızca diplomatik temsilcilikler üstünden değil; askeri ataşeler, konsoloslar, muhbirler, denizciler ve yolcular vesilesiyle da yakından izlendiğini gösteriyor. Araştırmada Romanya hakkında hazırlanmış 298 danışma raporu tespit edilirken, bunların 38’inin gizli saklı kaynaklardan elde edilmiş olduğu belirtiliyor. Arşiv kayıtlarındaki en dikkat çekici olaylardan biri ise 1916 yazına ilişik. Sefarette bulunan sekiz gizyazı anahtarının Bükreş’te bırakılması tehlikeli görülürken, gizli saklı belgelerin tümü yakılarak imha edildi.
Ortaya çıkartılan belgelere nazaran Osmanlı istihbaratı, açık kaynakların yanı sıra para karşılığı çalışan muhbirlerden de yararlanıyordu
DERİN İSTİHBARAT AĞI
Birinci Dünya Savaşı esnasında cephedeki savaşım kadar başkentlerde, limanlarda, konsolosluklarda ve iletişim hatlarında sürdürülen görünmez harp da büyük ehemmiyet taşıyordu. Osmanlı Devleti açısından bu mücadelenin en eleştiri merkezlerinden biri Romanya’ydı. Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi’nde Dr. Öğr. Üyesi Mustafa Yeni tarafınca piyasaya çıkan ve büyük seviyede Osmanlı sivil ve askeri arşiv belgelerine dayanan emek verme, Romanya’da kurulan danışma ağının bugüne dek fazla bilinmeyen ayrıntılarını ortaya koyuyor.
ROMANYA’NIN ÖNEMİ
Romanya’nın önemi yalnızca askeri konumundan kaynaklanmıyordu. Osmanlı Devleti 1915 yılı süresince dış dünyayla büyük seviyede Bulgaristan ve Romanya üstünden bağlantı kuruyor, dış tecim yolları da bu iki ülkeye bağımlı hale geliyordu. Müttefiklerden gelen tabanca ve cephane sevkiyatının bir kısmı de Romanya’nın yansız olduğu dönemde bu güzergahtan geçiriliyordu. Devrin Maliye Nazırı Cavid Bey’in Romanya’nın durumunu “dirimsel” olarak değerlendirmesinin arkasında da bu tablo bulunuyordu.
BUĞDAYIN YÜZDE 40’I
Romanya’nın taşımış olduğu önemin ekonomik boyutu ise oldukça çarpıcı. Cenk öncesinde İstanbul’a gelen öğütülmemiş buğdayın yüzde 40’ı Romanya’dan sağlanıyordu. Rusya’nın oranı yüzde 35, Bulgaristan’ın oranı ise yüzde 25 düzeyindeydi. Petrol ve petrol ürünlerinde de benzer bir bağımlılık söz mevzusuydu. Romanya harbe girmeden ilkin Osmanlı topraklarına buradan benzin taşınırken, harp kararının arkasından gazyağı fiyatlarında yüzde 80’e varan artış yaşandı. Çalışmaya nazaran İstanbul’a ulaşan bilgiler bazen birbirleriyle çelişmesine karşın Romanya’nın İtilaf Devletleri safına geçmesi ihtimali ciddi bir tehdit olarak görülüyordu.
HAFİYE ÇALIŞTIRIYORDU
Arşiv belgelerinin ortaya koyduğu en mühim unsurlardan biri, Osmanlı istihbaratının tek bir teşkilattan ibaret olmaması. Erkân-ı Harbiye Riyaseti II. Şubesi merkezde bulunurken Hariciye, Dahiliye ve Bahriye teşkilatlarının değişik birimleri de data toplama faaliyetinin içinde yer alıyordu. Osmanlı’nın Romanya’daki haber kaynakları yalnızca resmi görevlilerden oluşmuyordu. Diplomatlardan yolculara, vapur personelinden balıkçılara kadar fazlaca değişik kişilerden data alınıyordu. İstihbarat ağının mali boyutu da belgelerde içeriyor. Bir kaynak için aylık 1.200 ley, haber taşıyacak kurye için 400 ley, Bükreş’te görevlendirilen bir muhbir için ise 300 ley ödeme yapıldığı belirtiliyor. İstihbarat hizmetlerinde kullanılmak suretiyle ek olarak 5 bin ley gönderilmesi talep ediliyor.
FOTOĞRAFLAR İSTANBUL’A GÖNDERİLDİ
Çalışmada yer edinen dikkat çekici örneklerden biri Bükreş’teki Alman Konsolosluğu’ydu. Alman Konsolosluğu’nun bir fotoğrafçıdan para karşılığında bazı Ermenilerin fotoğraflarını almış olduğu ve bunların birer kopyasını İstanbul’a gönderilmiş olduğu aktarılıyor. Almanların kendi danışma ağlarından elde ettikleri detayları Osmanlı askeri ve diplomatik temsilcilikleriyle paylaştıkları, Avusturya ve Bulgaristan temsilciliklerinin de data akışına katılmış olduğu belirtiliyor. Araştırmadaki belgeler, Osmanlı güvenlik bürokrasisinin harp yıllarında Romanya’daki Ermeni siyasal örgütlenmeleri ile casusluk iddialarını bilhassa izlediğini de gösteriyor.
298 İSTİHBARAT RAPORU
Araştırmanın sayısal verileri, Romanya’nın ne kadar yakından izlendiğini ortaya koyuyor. Haziran 1914 ile Mondros Mütarekesi’nin imzalandığı 30 Ekim 1918 arasındaki süreci kapsayan 198 dosyada toplam 905 varak incelenirken, belgeler içinde Romanya hakkında 298 danışma raporunun tespit edildiğine yer veriliyor. Deposu belirlenebilen raporların 188’i açık, 38’i gizli saklı kaynaklardan elde edilirken 72 raporun deposu için de “belirsiz” ifadesi kullanılıyor. İstihbarat ağının ulaşmış olduğu noktalardan biri de Romanya Dışişleri Bakanlığı olarak göze çarpıyor. Bükreş Sefiri Safa Bey’in, Romanya’nın Petersburg ve Niş elçiliklerinden kendi Dışişleri Bakanlığı’na gönderilen bazı telgrafları ele geçirirken, arşiv belgeleri ise Osmanlı’nın Romanya’daki haber alma ağının diplomatik çevrelerin içine kadar uzandığını ortaya koyuyor.
Toplanan veriler yalnızca günlük raporlara dönüştürülmüyordu. Ülkelerin siyasal ve ekonomik durumlarını özetleyen etütler, düşman ordularının harp gücüne ilişkin değerlendirmeler ve basın özetleri hazırlanıyordu
ENVER PAŞA SAHNEDE
Osmanlı danışma elemanlarının Romanya’daki faaliyetlerine ışık tutan Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi’nde Dr. Öğr. Üyesi Mustafa Yeni ise, elde edilmiş bilgiler için, “Toplanan bilgiler belirli bir bürokratik sistem içinde İstanbul’a aktarılıyordu. İstihbaratın ulaşmış olduğu adların başlangıcında Başkumandan Vekili Enver Paşa ve Erkân-ı Harbiye Reisi Bronsart Paşa bulunuyordu. Sadaret, Genelkurmay, Karargâh-ı Umumi şubeleri, ordular, Hariciye, Dahiliye, Bahriye ve Maliye nezaretleri ile Güvenlik-i Umumiye de data zincirinin içindeydi” diyor.
[email protected]
Kaynak: Web Hususi
