Dünya siyasetinde dengeleri sarsabilecek yeni bir diplomatik pazarlığın kapısı aralandı. Amerikan Wall Street Journal gazetesinin diplomatik kaynaklara dayandırdığı habere bakılırsa Putin, 9 Ekim’de Trump ile yapmış olduğu telefon görüşmesinde Çin lideri Şi Cinping’in de katılacağı üçlü zirve önerisini gündeme getirdi. Kremlin’in hedefi, dört yılı aşkın süredir devam eden Ukrayna savaşını Moskova’nın çıkarlarını koruyacak bir anlaşmayla bitirmek. Sadece girişim yalnızca ateşkes arayışı değil. Üç nükleer gücün aynı masaya oturması, Avrupa’nın güvenlik mimarisinden Karadeniz’in geleceğine kadar uzanan oldukca daha kapsamlı bir pazarlığın önünü açabilir.
MASADA ÜÇ LİDER
Putin’in önerisindeki en dikkat çekici detay, Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenski’nin toplantıya çağrı edilmemesi. Savaşın ekonomik ve askerî neticelerini direkt yaşayan Avrupa ülkeleri de masada bulunmuyor. Bu durum, ABD, Sovyetler Birliği ve İngiltere liderlerinin Avrupa’nın harp sonrası düzenini görüştüğü 1945 Yalta Konferansı’nı akıllara getiriyor. Moskova’nın girişimi, Ukrayna’nın geleceğinin Kiev’in katılmadığı bir masada büyük güçler içinde kararlaştırılması ihtimalini gündeme taşıyor.
Washington savaşı bitirmek, Kiev ise Rusya’nın petrol gelirlerini kesmek istiyor; Trump ile Zelenski arasındaki çatlak derinleşiyor. Fotoğraf: Reuters
ÖNCE PETROL
Diplomatik kulislerde öne çıkan aslolan gelişme, zirve önerisinin ABD ile Rusya içinde enerji alanında başlamış olan yakınlaşmayla aynı döneme denk gelmesi. WSJ’nin aktardığı bilgilere bakılırsa Putin, üçlü toplantı teklifini Trump ile gerçekleştirdiği telefon görüşmesinde gündeme getirdi. Aynı temasların peşinden Washington yönetimi Rus dizel yakıtının satın alınmasına yönelik antak kalma deklare etti. Trump ek olarak 16 Ekim’de Moskova’ya uygulanan bazı yaptırımlardan muafiyet elde eden kararnameyi imzaladı. Enerji ticaretiyle Ukrayna pazarlığının aynı dönemde ilerlemesi, Washington-Moskova hattındaki yeni yakınlaşmanın boyutuna ilişkin sual işaretlerini artırdı.
WASHINGTON’DA ÇATLAK
Öte taraftan Trump yönetiminin Moskova’ya yönelik son adımları Kiev’de hastalık yaratmış durumda. Amerikan yönetiminin Ukrayna’dan Rus petrol rafinerilerine saldırılarını durdurmasını istemesi, görüş ayrılıklarını derinleştirdi. Washington enerji fiyatlarının düşürülmesini ve savaşın hızla sona erdirilmesini öncelik haline getirirken, Kiev yönetimi Rusya’nın enerji gelirlerinin artmasının Moskova’nın askerî kapasitesini güçlendireceği görüşünde. Zelenski’nin Trump’a yönelik eleştirilerini sertleştirmesi, iki başkent arasındaki gerilimi de açığa çıkardı.
ÇİN’İN HESABI BÜYÜK
Üçlü zirvenin Çin’de gerçekleştirilmesi önerisi de ayrı ehemmiyet taşıyor. Pekin, Rusya ile stratejik ortaklığını sürdürürken Avrupa ile ekonomik ilişkilerini korumaya çalışıyor. Şi Cinping’in Washington ve Moskova’yı aynı masaya oturtması, Çin’in küresel diplomasideki ağırlığını artırabilir. Sadece Ukrayna’nın geleceğinin büyük güçler içinde kararlaştırılması, Tayvan meselesinde egemenlik ve toprak bütünlüğü tartışmalarını tekrardan alevlendirebilir.
AVRUPA’YA YER YOK!
Putin’in teklifinin bir başka boyutu Avrupa’nın diplomatik süreçte ikinci plana itilmesi ihtimali. Fransa, Almanya ve İngiltere, Ukrayna’ya askeri ve mali destek sağlarken tavsiye edilen zirvede temsil edilmiyor. Kremlin’in hamlesi, harp sonrasında Avrupa’nın güvenlik düzenini kimin belirleyeceği tartışmasını da büyütüyor.
TÜRKİYE İÇİN KRİTİK
Ihtimaller içinde zirvenin neticelerinden direkt etkilenecek ülkelerin başlangıcında Türkiye geliyor. İlk başlık enerji. Reuters’ın aktardığına bakılırsa Enerji ve Doğal Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar, ABD-Rusya içinde varılan dizel yakıt anlaşması kapsamında Türkiye’nin de hisse alacağını deklare etti. Böylece Washington-Moskova yakınlaşmasının Ankara açısından somut bir ticari boyutu ortaya çıktı. İkinci başlık ise Karadeniz’in güvenliği. Tecim gemilerine yönelik saldırılar ve Bulgaristan’ın NATO’dan hava müdafa desteği istemesi bölgedeki gerilimi artırıyor. Ankara’nın Montrö Sözleşmesi’nden meydana gelen yetkileri, Boğazlar üstündeki kontrolü ve Karadeniz’deki askeri varlığı, ihtimaller içinde sulh anlaşmasının uygulanmasında Türkiye’yi kilit ülkelerden biri haline getirebilir.
ASIL PAZARLIK
Üç liderin buluşması halinde masadaki en sıkıntılı başlıkların Rusya’nın denetim etmiş olduğu Ukrayna topraklarının geleceği, yaptırımların kaldırılması ve Kiev’e sağlanacak güvenlik garantileri olması planlanıyor. Moskova’nın toprak talepleriyle Ukrayna’nın egemenlik mevzusundaki kırmızı çizgileri arasındaki yar ise hemen hemen kapanık değil. Ihtimaller içinde ateşkesin kim tarafınca denetleneceği ve ihlal durumunda hangi yaptırımların uygulanacağı da belirsizliğini koruyor.
