Suni zeka şirketlerinin, büyük dil modellerini geliştirmek amacıyla internette bulunmayan basılı eserlere yöneldiği ortaya çıkması tepkilere niçin oldu. Bazı şirketlerin milyonlarca kitabı satın aldıktan sonrasında ciltlerinden ayırarak endüstriyel tarayıcılarda dijitalleştirdiği, fizyolojik kopyaları ise geri dönüşüme gönderilmiş olduğu belgelendi. İngilizcede “destructive scanning” olarak adlandırılan yıkıcı tarama yöntemi, bilhassa eski basımlara ve bilimsel nitelikli eserlere yönelik talebin artmasıyla yeni bir boyut kazanmıştır.
MİLYONLARCA KİTAP KESİLDİ
Münakaşanın merkezinde, Claude adlı suni zeka sisteminin geliştiricisi Anthropic bulunuyor. ABD’nin Kaliforniya eyaletindeki federal mahkemenin 23 Haziran 2025 tarihindeki sonucuna nazaran şirket, 2024 senesinde milyonlarca basılı kitap satın aldı. Çoğunluğu ikinci el olan kitaplar ciltlerinden ayrıldı, sayfaları kesilerek dijital dosyalara dönüştürüldü. Fizyolojik kitaplar ise işlem tamamlandıktan sonrasında elden çıkarıldı. Ocak 2026’da açıklanan şirket içi belgelerde operasyonun “Project Panama” adıyla yürütülmüş olduğu ortaya çıktı. Washington Post’un ulaşmış olduğu belgelere nazaran şirket, altı ayda 500 bin ile 2 milyon içinde kitabı dijitalleştirebilecek bir hizmet sağlayıcısı arıyordu. Yöntemin tercih edilmesinin başlıca sebebi hız ve maliyet avantajıydı.
Araştırmacı yazar Yaşamsal Sır; suni zekanın insanlığın sonunu getirebileceği uyarısında bulunarak, kontrolsüz gelişen bu hızla gelişen teknolojinin gelecekte insan aklını, iradesini ve fikir özgürlüğünü tehdit edebileceğini korumak için çaba sarfediyor.
3 BİN KİTAPLIK SİPARİŞ
Kitap toplama faaliyetinin Avrupa’ya da uzandığı da belirlendi. Hollanda’nın Haarlem kentindeki bir sahafa, Singapur merkezli 2077AI adlı şirketten ortalama 3 bin değişik kitabın ISBN numaralarını içeren bir sıralama gönderildi. İngiltere’deki bazı sahaflar da birkaç ay içinde yüzlerce kitaba yönelik sipariş aldıklarını bildirdi.
TELİF UZLAŞMASI
Anthropic hakkında oluşturulan telif hakkı davasında, firmanın korsan kaynaklardan 7 milyondan fazla dijital kitap kopyası edinmiş olduğu belirlendi. Şirket, ortalama 500 bin eseri kapsayan telif taleplerinin çözümü için 1,5 milyar dolarlık uzlaşmaya gitti. Temmuz 2026’da nihai onay verilen anlaşmada yapıt başına ortalama 3 bin dolarlık brüt ödeme öngörüldü. Sadece bu uzlaşma, fizyolojik kitapların parçalanmasına değil, korsan dijital kopyalara ilişkin telif iddialarına yönelikti.
TÜRKİYE’DE ARŞİV İDDİASI
Türkiye’deki bilimsel nitelikli yayınevlerine de 17 bin ile 20 bin kitaplık arşivlerini suni zeka şirketlerine devretmeleri karşılığında yüksek meblağlar teklif edilmiş olduğu öne sürülüyor. Türkiye’de yürürlükteki 5846 sayılı Düşünce ve Sanat Eserleri Kanunu yapıt sahiplerinin haklarını korurken, suni zeka eğitiminde kullanılan veriler mevzusunda hukuki tartışmalar sürüyor. TBMM’ye 8 Nisan 2026’da sunulan 2/3634 esas numaralı kanun teklifi ise suni zeka çağlarında telif hukukunun güncellenmesini amaçlıyor.
ŞİRKETLERİN ELİNE GEÇİYOR
Uzmanların dikkat çekmiş olduğu en mühim risklerden biri, kitapların yalnızca metinlerden ibaret olmaması. Eski bir eserin cildi, kağıdı, üstündeki el yazısı notlar, baskı farklılıkları ve önceki sahiplerine ilişkin işaretler de zamanı kıymet taşıyabiliyor. Kitapların parçalanması, yeterince belgelenmeyen bu bilgilerin kalıcı olarak kaybolmasına niçin olabiliyor. Jeostrateji Uzmanı-Araştırmacı Dr. Ahmet Uslu ise; “Suni zeka şirketlerinin bilhassa eski kitaplara yönelmesinin sebebi, internette bulunmayan örneksiz bilgilere ulaşmak. Bilimsel niteliği olan emek harcamalar, mahalli tarih araştırmaları ve sınırı olan sayıda basılmış eserler, suni zeka modellerinin eğitiminde kıymetli kaynaklar olarak görülüyor” diyor.
ÖNLEM ALINMALI
Edebiyatçı Gökyüzü Soykan ise basılı kitapların suni zeka eğitimi amacıyla imha edilmesine yönelik tepkisini şu sözlerle gündeme taşıyor: “Eski kitaplara ulaşamayacak olmak yazarlar, araştırmacılar için büyük sorun, fakat tarihimiz ve kültürümüz adına fazlaca daha kaygı verici. O nedenle daha fazlaca yazmalı, okumalı, tarihe iz bırakmalı, eskilere haiz çıkmalıyız. Velhasıl zihinlerimiz yapaylaşmadan acilen tedbir alınması lazım.”

