Tarımda zararı olan böceklerle savaşım amacıyla uzun seneler kullanılan klorpirifos adlı kimyasal, nörolojik hastalıklarla bağlantısı sebebiyle tekrardan bilim dünyasının gündeminde. ABD’deki California Üniversitesi Los Angeles (UCLA) araştırmacılarının yürüttüğü çalışmada, ziraat alanları çevresinde uzun süre bu pestisite maruz kalan kişilerde Parkinson hastalığına yakalanma riskinin belirgin halde yükseldiği saptandı. Araştırmanın en dikkat çekici yanı ise kimyasalın beyin hücrelerinde hangi mekanizma üstünden hasara yol açabileceğine ilişkin bulgulara ulaşılması oldu.
1653 KİŞİ İNCELENDİ
Molecular Neurodegeneration dergisinde piyasaya çıkan araştırmada, Parkinson tanısı bulunan 829 şahıs ile hastalığı olmayan 824 kişinin verileri karşılaştırıldı. Bilim adamları, iştirakçilerin geçmiş yıllarda yaşadıkları ve çalışmış oldukları bölgeleri California eyaletinin ziraat ilacı kullanım kayıtlarıyla eşleştirdi. Böylece kişilerin klorpirifosa ne kadar süreyle ve hangi düzeyde maruz kalmış olabilecekleri hesaplandı. Sonuçlar, uzun soluklu konut çevresi maruziyeti bulunan kişilerde Parkinson hastalığı riskinin maruziyeti bulunmayanlara kıyasla 2,5 kattan fazla bulunduğunu gösterdi. Araştırmacılar, bilhassa seneler süresince devam eden çevresel maruziyetin önemine dikkat çekti.
HÜCRESEL TEMİZLİK AKSIYOR
Araştırmanın ikinci aşamasında kimyasalın sinir sistemi üstündeki tesirleri hayvan deneyleriyle incelendi. Farelerin 11 hafta süresince klorpirifosa maruz bırakılması sonucunda hareket kabiliyetlerinde bozulma ve dopamin üreten sinir hücrelerinde yitik gözlendi. Bu hücreler, vücudun hareketlerini düzenleyen sistemin mühim bir parçasını oluşturuyor. Parkinson hastalığında da aynı hücrelerin giderek azalması hareket güçlüğü, kas sertliği ve titreme şeklinde emarelere yol açabiliyor. Bilim adamları, deneylerde beyin dokusunda iltihaplanmanın yanı sıra alfa-sinüklein adında olan proteinin anormal halde biriktiğini de belirledi. Zebra balıkları üstünde yürütülen deneyler ise daha değişik bir mekanizmayı ortaya çıkardı. Klorpirifosun, hücrelerin hasarlı proteinleri ve işlevini yitirmiş parçaları temizlemesini elde eden otofaji sistemini bozabildiği görüldü.
YILLAR ÖNCE YASAKLANDI
Araştırmada incelenen kimyasalın Türkiye açısından da mühim bir geçmişi bulunuyor. Ziraat ve Orman Bakanlığının resmi açıklamalarına bakılırsa klorpirifos-etil içeren nebat koruma ürünlerinin ithalatı ve imalatı 30 Nisan 2016’da, kullanımı ise 21 Mayıs 2020’de sonlandırıldı. Klorpirifos-metil içeren ürünlere yönelik de sonraki yıllarda yasaklama kararları uygulandı. Araştırmanın neticeleri, bilhassa geçmişte ziraat ilaçlarına uzun süre maruz kalan kişiler açısından ehemmiyet taşıyor. Bununla beraber çalışmada incelenen maruziyet, esas olarak ziraat alanları çevresinde yaşama ve emek harcama geçmişine dayanıyor. Bilim adamları, deneylerde bozulan hücresel temizlik mekanizmasının tekrardan düzenlenmesiyle sinir hücrelerindeki hasarın azaltılabildiğini de gözlemledi. Hemen hemen insanoğlu için bir tedavi anlamına gelmeyen bu bulgu, Parkinson hastalığının gelişiminde çevresel faktörlerin rolünü ve gelecekte araştırılabilecek yeni tedavi hedeflerini ortaya koyuyor.
