Türkiye’de zelzele riski konuşulurken sıkça dile getirilen görüşlerden biri, 2000 yılından sonrasında meydana getirilen binaların daha güvenli olduğu. Bu tarihten sonrasında yapı denetiminin yaygınlaşması ve zelzele yönetmeliklerinin yenilenmesi, yeni binaların tasarım ve yapım koşullarını değiştirdi. Sadece uzmanlara bakılırsa bir binanın bu tarihten sonrasında inşa edilmiş olması, zelzele karşısında güvenli bulunduğunun kati kanıtı değil. Türkiye’de 1999 Marmara Depremi’nin peşinden yapı güvenliğine ilişkin düzenlemeler ve denetim mekanizmaları geliştirildi. 2007’de zelzele yönetmeliği yenilendi. 2018’de piyasaya sürülen Türkiye Bina Zelzele Yönetmeliği ise 1 Ocak 2019’da yürürlüğe girdi. AFAD’ın yayımladığı yönetmelik, yeni binaların zelzele tesiri altında tasarımının yanı sıra mevcut yapıların değerlendirilmesi ve güçlendirilmesine ilişkin esasları da kapsıyor.
KURALLARA UYGUN MU?
Sadece yönetmeliğin gelişmiş olması ile her binanın bu kurallara uygun inşa edilmesi aynı şey değil. İnşaat mühendislerinin değerlendirmelerine bakılırsa projenin doğruluğu, zemin özellikleri, beton ve donatı kalitesi, işçilik, denetim ve binanın kullanım süresince taşıyıcı sistemine müdahale edilip edilmediği beraber ele alınmalı. Bu yüzden 2000 yılı, binaları güvenli ve güvensiz olarak kati şekilde ayıran bir sınır olarak değerlendirilemiyor. Binanın hangi yönetmeliğe bakılırsa tasarlandığı mühim olmakla beraber, projeye uygun yapılıp yapılmadığı da belirleyici.
YENİ BİR BİNANIN GÜVENLİĞİ NASIL ANLAŞILIR?
Bir binanın dış görünüşü, yaşı yada ruhsatının bulunması, tek başına zelzele dayanıklılığını kanıtlamıyor. Güvenlik değerlendirmesinde taşıyıcı sistemin özellikleri, beton ve donatının durumu, zemin koşulları ve projeye uygunluk inceleniyor. Gerektiğinde araç-gereç testleri ve detaylı mühendislik analizleri yapılıyor. İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin bina tespitiyle ilgili bilgilendirmesinde de süratli tarama sonuçlarının kati risk tespiti yerine geçmediği, lüzumlu görülen binaların ilgili mevzuat ve Türkiye Bina Zelzele Yönetmeliği kapsamında detaylı bir şekilde incelenmesi gerektiği belirtiliyor. Sonradan kat eklenmesi, kolon ve kirişlere müdahale edilmesi ya da taşıyıcı sistemin değiştirilmesi de binanın güvenliğini etkileyebiliyor. Dolayısıyla ilk yapım aşamasında uygun koşullara haiz bir binanın bile vakit içinde riskli hale gelmesi mümkün.
HANGİ BİNA NE KADAR GÜVENLİ?
İstanbul’da zelzele hazırlığı açısından temel ihtiyaçlardan biri, yapı stokunun bilimsel yöntemlerle değerlendirilmesi ve riskli binaların belirlenmesi. Sadece yalnızca eski binalara odaklanmak, yeni yapıların güvenliğinin de ek olarak değerlendirilmesi gerektiği gerçeğini değiştirmiyor. Uzmanlara bakılırsa bina güvenliği mevzusunda genel kabuller yerine yapıya özgü teknik incelemeler esas alınmalı. Risk tespiti meydana getirilen binalarda lüzumlu detaylı değerlendirmeler tamamlanmalı; sonuçlara bakılırsa güçlendirme, yenileme yada öteki güvenlik önlemleri belirlenmeli.
2000 SONRASI İLAVE YAPILAR
Maltepe’de 8 Ekim’de çöken, beş kişinin yaşamını kaybetmiş olduğu yedi kattan oluşan bina 1987 yapımıydı. Bilirkişi ön raporuna bakılırsa, binaya ruhsata aykırı eklenen dört kat için 1989 ve 1990’da yıkım kararları alınmış sadece uygulanmamıştı. Küçükçekmece’de 2 Haziran 2024’te çöken üç kattan oluşan bina ise 1988’de yapılmıştı. Bir kişinin yaşamını kaybetmiş olduğu, sekiz kişinin yaralandığı vakada, binaya sonradan iki kat eklendiği bildirildi. Jeofizik Mühendisleri Odası İstanbul Şubesi de binanın 1999 öncesinde projelendirildiğini ve sonradan kat ilaveleri yapıldığını belirtti. Her iki vakada da sonradan meydana getirilen kat ilaveleri öne çıkıyor.
