Türkiye’de sigara ve öteki tütün ürünlerine yönelik yeni düzenleme hazırlıkları, internasyonal kuruluşları harekete geçirdi. Aralarında Sağlığa Evet Derneği, İnsan Sağlığı ve Eğitim Vakfı, İstanbul Verem Savaşı Derneği ile Dr. Hafız Cemal Vakfı’nın da bulunmuş olduğu 45 müessese, yeni yasaya ilişkin mühim uyarılarda bulunmuş oldu. Kuruluşlar, hemen hemen kamuoyuna açıklanmayan yasa taslağının yayımlanmasını, bilim adamlarının görüşlerinin alınmasını ve kapalı alanlarda dumansız hava sahasının korunmasını istedi. Aslolan dikkat çeken talep ise tütün şirketlerinin yasa hazırlıklarına müdahalesinin önlenmesi oldu.
GİZLİ GÖRÜŞMELER AÇIKLANSIN
Kuruluşların geçtiğimiz hafta Cumhurbaşkanlığı’na gönderilmiş olduğu ortak mektupta, yasa taslağı hazırlanırken hangi şirketlerle, danışmanlarla ve sektör temsilcileriyle görüşüldüğünün açıklanması talep edildi. Görüşme tutanaklarının da kamuoyuyla paylaşılması istendi. Çağrının dayanağını ise Türkiye’nin taraf olduğu Dünya Sıhhat Örgütü (DSÖ) Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi’nin 5.3’üncü maddesi oluşturuyor. Söz mevzusu madde, hükümetlerin tütün denetim politikalarını sektörün ticari çıkarlarına karşı müdafaasını öngörüyor.
Tütün sektörünün geçmişte başvurduğu yöntemlerden biri de kapalı alanlarda kati yasak yerine hususi sigara içme bölümleri oluşturulmasını korumak için çaba sarfetmek oldu. Restoran, kafe ve otellerin alan kişi kaybedeceği yönündeki ekonomik gerekçeler, bazı ülkelerde dumansız hava sahası uygulamalarına karşı kullanıldı.
TÜTÜN LOBİSİNİN 9 YÖNTEMİ
DSÖ’nün tütün sanayisine ilişkin raporları, dev şirketlerin kamu politikalarını etkilemek için başvurduğu şekilleri de ortaya koyuyor. Sektörle bağlantılı kuruluşlar üstünden kamuoyu oluşturmak, bilimsel araştırmalara kuşku düşürmek, karar vericiler üstünde lobi yürütmek ve hükümetleri hukuki girişimlerle baskı altına almak bu yöntemlerin başlangıcında geliyor. Kaçakçılık tartışmaları, ticari anlaşmalar, toplumsal mesuliyet projeleri ve halk sağlığı savunucuları arasındaki görüş ayrılıkları da düzenlemeleri geciktirmek yada zayıflatmak amacıyla kullanılabiliyor.
BİLİM İNSANLARI DA HEDEFTE
Tütün devlerinin tesir alanı yalnızca siyasetle sınırı olan değil. DSÖ belgelerine gore firmalar geçmişte üniversite araştırmalarını finanse ederek, bağımsız uzman görünümündeki adlardan yararlanarak ve bilimsel bulgulara kuşku düşürerek kamuoyunu etkilemeye çalıştı. Bilhassa sigaranın zararları ve eylemsiz içiciliğin sıhhat üstündeki tesirleri mevzusunda yürütülen bu faaliyetler, şirketlerin iç yazışmalarının ortaya çıkmasıyla internasyonal tartışmalara mevzu oldu.
HER 100 KİŞİDEN 28’İ
Türkiye’deki tablo da dikkat çekici. Türkiye Sıhhat Araştırması’na gore 15 yaş ve üstündeki nüfusun yüzde 28,3’ü her gün tütün mamulü kullanıyor. Bu oran erkeklerde yüzde 41,3’e, hanımlarda ise yüzde 15,5’e ulaşıyor. Günlük kullanım oranı 2010 senesinde yüzde 25,4 düzeyindeyken 2022’de yüzde 28,3’e terfi etti. Sigara yasakları, düz paket ve vergi düzenlemelerine karşın tütün kullanımı Türkiye’nin en mühim halk sağlığı sorunları içinde yer almayı sürdürüyor.
1,7 TRİLYON DOLAR KAYIP
Tütünün dünyaya faturası ise fazlaca daha ağır. DSÖ’nün Haziran 2026 verilerine gore dünya genelinde her yıl 7 milyondan fazla insan tütün kaynaklı hastalıklar sebebiyle yaşamını kaybediyor. Ölenlerin 1,6 milyondan fazlasını sigara kullanmadığı halde tütün dumanına maruz kalanlar oluşturuyor. Dünyada ortalama 1,2 milyar şahıs tütün kullanırken bunların yüzde 80’i düşük ve orta gelirli ülkelerde yaşıyor. DSÖ Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi Sekretaryası’nın hesaplamasına gore tütünün 2022 senesinde dünya ekonomisine getirmiş olduğu toplumsal ve ekonomik yitik ise 1,7 trilyon dolar. Tütün sektörünün son yıllarda yoğunlaştığı alanlardan biri de elektronik sigaralar, ısıtılmış tütün ürünleri ve yeni nikotin teknolojileri. Bilhassa aromalı ürünler, toplumsal medya tanıtımları ve genç tüketicilere yönelik pazarlama şekilleri internasyonal sıhhat kurumlarının yakın takibinde bulunuyor.
