Türkiye’nin tohum üretimi ve ihracatında son yıllarda yakaladığı gelişme, ziraat sektörünün mühim başarıları içinde gösteriliyor. Ziraat ve Orman Bakanlığı ile Ziraat İşletmeleri Genel Müdürlüğü (TİGEM) verilerine gore sertifikalı tohum üretimi 1 milyon 350 bin tona ulaşırken ihracat 368 milyon, ithalat ise ortalama 286 milyon dolar oldu. Böylece Türkiye tohum ticaretinde 82 milyon dolarlık fazla verdi. Sadece domates, mısır, ayçiçeği ve patates tohumları ayrı ayrı incelendiğinde değişik bir tablo ortaya çıkıyor. Bilhassa yüksek verimli hibrit tohumlar ve bunların genetik hakları mevzusunda yabancı şirketlerin haiz olduğu konum, tarımsal üretim açısından ehemmiyet taşıyor.
BÜYÜK AÇIK
Türkiye’nin 2025 senesinde ithal etmiş olduğu sebze tohumlarının toplam kıymeti 153 milyon dolara yaklaştı. Buna karşılık sebze tohumu ihracatı 57,4 milyon dolarda kaldı. Böylece yalnızca sebze tohumlarında 95,5 milyon dolarlık dış tecim açığı oluştu. İthal edilen 1.204 ton sebze tohumu, toplam tohum ithalatının miktar olarak yalnızca yüzde 2,4’ünü oluşturmasına karşın ödenen paranın yüzde 53’ünden fazlasına karşılık geldi.
Türkiye’nin sebze tohumunda 95,5 milyon, patateste ise 22 milyon doları aşan dış tecim açığına dikkat çeken uzmanlar, yerli tohum geliştirme kapasitesinin artırılması icap ettiğini vurguluyorlar.
MISIR ÜRETİMİ GERİLEDİ
Mısır tohumluğunda da dikkat çekici gelişmeler yaşandı. Türkiye, son dönemde 74,7 milyon dolarlık mısır tohumu ihraç ederken 31,9 milyon dolarlık ithalat yapmış oldu. Sadece yurt içindeki sertifikalı mısır tohumu üretimi bir yılda ortalama yüzde 39 azalarak 53 bin 534 tona geriledi. TİGEM raporuna gore ithal edilen mısır tohumlarının mühim kısmı, Türkiye’de hibrit tohum üretiminde kullanılan başlangıç materyallerinden oluşuyor.
166 MİLYON DOLAR
Türkiye, ayçiçeğinde ise mühim bir ihracatçı konumunda. Geçen yıl 178,9 milyon dolarlık ayçiçeği tohumu ihraç edilirken ithalat 12,6 milyon dolarda kaldı. Böylece 166 milyon doları aşan dış tecim fazlası sağlandı. Buna karşılık sertifikalı ayçiçeği tohumluğu üretimi 42 bin 380 tondan 30 bin 409 tona düştü. Bir senelik gerileme ortalama yüzde 28 oldu. Uzmanlar ise ayçiçeği tohumu ihracatındaki kuvvetli tabloya karşın Türkiye’nin yemeklik yağ üretiminde kullanılan ayçiçeği hammaddesinde dışa bağımlılığının devam ettiğine dikkat çekiyor.
PATATESTEKİ TABLO
Patates tohumluğunda ise ithalat ihracatın üstünde seyrediyor. Türkiye, 2025 senesinde 362 bin tonun üstünde sertifikalı patates tohumluğu üretirken 27 bin 771 ton ithalat gerçekleştirmiş oldu. İthalata ortalama 29 milyon dolar ödenirken ihracat geliri 6,8 milyon dolarda kaldı. Böylece 22 milyon doları aşan açık oluştu. TİGEM’in hesaplamasına gore Türkiye’nin senelik sertifikalı patates tohumluğu ihtiyacı ortalama 685 bin ton düzeyinde bulunuyor. Sadece bu farkın tamamı ithalatla karşılanmıyor; çiftçilerin kullandığı öteki dikim materyalleri de üretimde yer ediniyor.
TOHUM YERLİ
Öte taraftan Türkiye’de kullanılan sertifikalı tohumların yüzde 96’sı yurt içinde üretiliyor. Sadece bu oran, tohum çeşitlerinin tamamının Türkiye’de geliştirildiği anlamına gelmiyor. Bazı yabancı firmalar geliştirdikleri hibrit çeşitleri Türkiye’deki tesislerinde üretirken yerli firmalar de kendi araştırma ve geliştirme çalışmalarını sürdürüyor. Uzmanlar ise tohumun üretildiği ülke ile genetik haklarının sahibi değişik olabileceğine dikkat çekiyorlar. Türkiye Tohumcular Birliğinin raporunda yeni bir nebat çeşidi geliştirmenin 5 ila 10 yıl sürebildiğinin altı çiziliyor.
FİYATLARI ETKİLEYEBİLİR
Uzmanlar ek olarak tohum fiyatlarının yanı sıra gübre, enerji, sulama ve işçilik giderlerinin de besin fiyatlarını etkilediğini belirtiyor. Mısır ve ayçiçeğinde yüksek verimli tohumlara erişimin zorlaşmasının, patateste ise sertifikalı tohum kullanımının azalmasının üretim kayıplarına yol açabileceği uyarısı da yapılıyor.
