İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu’nun eylül ayında New York’taki Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’na katılma planı, hakkında bulunan internasyonal tutuklama emrini tekrardan gündeme taşıdı. New York Belediye Başkanı Zohran Mamdani daha ilkin Netanyahu’nun tutuklanması çağrısında bulunmuş, sadece belediyenin bu şekilde bir tutuklamayı gerçekleştirme yetkisi bulunmadığı sebebi öne sürülerek bu çağrıyı geri çekmişti. Mamdani bununla beraber ABD federal makamlarının Internasyonal Ceza Mahkemesi’nin (UCM) kararını uygulaması icap ettiğini korumak için çaba sarfediyor.
HANGİ MAHKEMEDEN ÇIKTI?
Netanyahu ile alakalı karar herhangi bir ülkenin ulusal mahkemesinden çıkmadı. Kararın sahibi, merkezi Lahey’de bulunan Internasyonal Ceza Mahkemesi (UCM). UCM Ön Dava Dairesi, 21 Kasım 2024’te Netanyahu ve devrin İsrail Müdafa Bakanı Yoav Gallant hakkında tutuklama emri çıkardı. Mahkeme, Gazze’deki cenk esnasında cenk suçu ve insanlığa karşı kabahat işlendiğine dair makul gerekçeler bulunduğunu deklare etti. Mahkemenin Netanyahu’ya yönelttiği suçlamalar içinde cenk yöntemi olarak açlığı kullanmak, sivillere yönelik saldırıları kasten yönlendirmek, katliam, zulüm ve öteki insanlık dışı eylemler bulunuyor.
HANGİ ÜLKELER PEŞİNDE?
Netanyahu hakkında Fransa, Almanya, İtalya yada başka ülkelerin ayrı ayrı çıkardığı tutuklama kararları bulunmuyor. Aslolan karar UCM’ye ilişkin. Roma Statüsü’ne taraf olan ülkeler, genel olarak UCM’nin tutuklama emirleri mevzusunda mahkemeyle ortaklık yapmakla yükümlü. Bu yüzden Netanyahu’nun bu ülkelere gitmesi halinde tutuklanma ihtimali ortaya çıkıyor. Avrupa’da Fransa, Almanya, İtalya, İspanya, Hollanda, Belçika, Yunanistan, Portekiz, İsveç, Danimarka, İrlanda ve Polonya benzer biçimde oldukca sayıda ülke Roma Statüsü’ne taraf. Avrupa haricinde Kanada, Avustralya, Japonya, Brezilya ve Cenup Afrika da Roma Statüsü sisteminin içinde. Bu ülkelerin tamamında uygulamanın iyi mi gerçekleşeceği ise ulusal hukuk ve makamların kararları açısından ek olarak ehemmiyet taşıyor.
MACARİSTAN ÖZEL BİR ÖRNEK?
Netanyahu’nun Nisan 2025’te Macaristan’ı ziyaret etmesi, UCM kararının uygulanması mevzusunda büyük münakaşa yarattı. Macaristan o sırada Roma Statüsü’ne taraf olmasına karşın Netanyahu’yu tutuklamadı. UCM sonrasında Macaristan’ın yükümlülüklerini yerine getirmediği sonucuna ilişkin süreci ilerletti. Macaristan ise Netanyahu ile alakalı tutuklama emrinin hukuki değil siyasal bir vasıta bulunduğunu savundu. Budapeşte ek olarak Roma Statüsü’nden çekilme sürecini başlattı.
TUTUKLANMASI BEKLENMİYOR?
Netanyahu’nun önündeki en mühim güvenli alanlardan biri ABD. Birleşik Devletler, Roma Statüsü’ne taraf değil. İsrail de UCM’nin kurucu anlaşmasına taraf değil. Bu yüzden UCM’nin Netanyahu ile alakalı kararının ABD’de direkt uygulanması söz mevzusu değil. Dolayısıyla Netanyahu’nun New York’a giderek BM Genel Kurulu’nda konuşabilmesinin önünde UCM tutuklama emri sebebiyle direkt bir hukuki engel bulunmuyor.
BİR DE UAD DOSYASI VAR
Netanyahu’nun karıştırılan bir başka internasyonal hukuk dosyası ise Internasyonal Hakkaniyet Divanı (UAD) önündeki İsrail aleyhine oluşturulan dava. Cenup Afrika’nın İsrail’e karşı açmış olduğu soykırım davası da UAD’de görülüyor. Netanyahu’nun ABD benzer biçimde mahkemenin tarafı olmayan ülkelerde tutuklanması beklenmezken, Roma Statüsü’ne taraf ülkelere yapacağı ziyaretlerde ciddi bir hukuki risk bulunuyor.
