Türkiye, dünyanın mühim toryum potansiyeline haiz ülkeleri içinde yer alırken, uzun senelerdir yer altında bekleyen stratejik kaynak için yeni bir adım atıldı. TENMAK ile Danimarka merkezli Copenhagen Atomics içinde imzalanan mutabakatla, Türkiye’deki toryum kaynaklarının yeni nesil nükleer reaktörlerde değerlendirilmesine yönelik Ar-Ge emek harcamaları da başlamış olacak. Resmi verilere bakılırsa yalnızca Eskişehir-Sivrihisar’da belirlenen 380 bin 141 tonluk rezervin, kuramsal hammadde karşılığı ortalama 28,1 milyar dolara ulaşırken, aslolan büyük katma değerin toryumu nükleer yakıta dönüştürecek teknolojiye haiz olunmasıyla ortaya çıkması planlanıyor.
ZENGİN TORYUM KAYNAKLARI
Enerji ve Doğal Kaynaklar Bakanlığı’nın 30 Haziran 2026’da güncellediği verilere bakılırsa dünyada ortalama 6,36 milyon ton toryum deposu bulunuyor. Türkiye’de geçmiş yıllarda meydana getirilen emek harcamalar sonucunda Eskişehir-Sivrihisar’da yüzde 0,02 tenörlü 380 bin 141 ton toryum rezervi belirlendi. Bunun yanında MTA tarafınca 2020 senesinde Malatya-Kuluncak sahasında 3,8 milyon tonluk toryum deposu keşfedilirken, Eti Maden tarafınca Eskişehir Beylikova-Sivrihisar’da 694 milyon tonluk ve averaj 788 ppm ThO₂ içeren karmaşa kaynak tespit edildi.
Toryumun yerli teknolojiyle nükleer yakıt çevrimine dahil edilmesi halinde, enerji arz güvenliği ve dışa bağımlılığın azaltılması açısından jeostratejik avantaj sağlayacağı vurgulanıyor. Fotoğraf AA
BAŞKA REZERVLER DE VAR
Uzmanlar ise Türkiye’nin toryum potansiyelinin yalnızca Eskişehir ve Malatya ile sınırı olan olmadığını da belirtiyorlar. Bakanlığın verilerine bakılırsa Malatya-Hekimhan-Kuluncak, Kayseri-Felahiye, Sivas, Diyarbakır ve Burdur-Çanaklı sahalarında da toryum yatakları tespit edilmiş durumda. Bu bölgelerde daha detaylı arama yapılması halinde Türkiye’nin malum toryum miktarının artabileceği değerlendiriliyor.
DEĞERİ 28 MİLYAR DOLAR
Toryumun kilogram başına 74 dolardan işlem görmüş olduğu belirtilirken, yalnızca Eskişehir-Sivrihisar’daki 380 bin 141 tonluk rezervin ortalama 28,1 milyar dolarlık brüt hammadde değerine karşılık geldiği hesaplanıyor. Sadece toryumun ekonomik değerinin yalnızca biriki miktarı ve hammadde fiyatıyla sınırı olan olmadığına dikkat çekiliyor. Cevherin çıkarılması, ayrıştırılması, saflaştırılması ve nükleer yakıt standartlarına uygun hale getirilmesi, Türkiye açısından katma değerin aslolan oluşacağı aşamalar içinde gösteriliyor.
ESKİŞEHİR’İN ÖNEMİ
Türkiye’nin toryum potansiyelinde öne çıkan bir öteki saha ise Eskişehir Beylikova-Sivrihisar bölgesi. Sadece burada belirlenen 694 milyon tonluk rakamın tamamı toryumdan oluşmuyor. Söz mevzusu büyüklük, toryumun yanı sıra ender toprak elementleri, barit ve florit benzer biçimde minerallerin de bulunmuş olduğu karmaşa cevher miktarını ifade ediyor. Sahadaki averaj 788 ppm ThO₂ tenörü üstünden meydana getirilen kuramsal hesap, cevher içinde ortalama 547 bin ton ThO₂ bulunabileceğine işaret ediyor. Uzmanlar ise yaptıkları hesaplamalarda toplamda 40 milyar doların üstünde matematiksel büyüklüğe dikkat çekiyorlar.
NÜKLEER YAKIT OLABİLİYOR
Jeostrateji Uzmanı, Araştırmacı Ahmet Uslu ise toryumun nükleer yakıt standartlarında işlenebilmesi halinde maden üretiminden yakıt teknolojisine, reaktör mühendisliğinden elektrik üretimine kadar oldukca daha geniş bir ekonomik zincir oluşturacağını söylüyor. Dr. Uslu, “Türkiye’nin toryumdan elde edebileceği gerçek katma değerin, bugünkü kuramsal on milyarlarca dolarlık hammadde karşılığının oldukca üstünde olması mümkün. Bunun gerçekleşmesi ise hızla gelişen teknolojinin ticari ölçekte çalışabilir hale gelmesine bağlı. Aslolan ekonomik potansiyel ise toryumun maden olarak satılmasından oldukca, nükleer yakıt çevrimine dahil edilmesi halinde ortaya çıkacak” diyor.
MUTABAKAT NELERİ KAPSIYOR
TENMAK ile Danimarka merkezli Copenhagen Atomics içinde imzalanan mutabakatla, toryumun nükleer yakıt standartlarında işlenmesi, yerli endüstri ve araştırma müesseselerinin sürece dahil edilmesi ve ergimiş tuz reaktörlerine yönelik Ar-Ge emek harcamaları yürütülmesi planlanıyor. Uzun solukta ise toryum bileşiklerinin ticarileştirilmesi ve Türkiye’nin bu alanda internasyonal tedarikçi konumuna gelmesi amaçlanıyor. Enerji ve Doğal Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar da toryumun nükleer yakıtta dışa bağımlılığı azaltabilecek stratejik bir seçenek olduğuna dikkat çekiyor.
Kazanın peşinden Arık’ın toryum emek harcamaları kamuoyunda tekrardan tartışılırken, eşi Prof. Dr. Metin Arık ile Prof. Dr. Saleh Sultansoy da Türkiye açısından aslolan tehlikeli sonuç başlığın biriki miktarından oldukca teknoloji olduğuna dikkat çekmişti. Fotoğraf: AA
KAZA İLE GÜNDEME GELMİŞTİ
Öte taraftan Toryum mevzusu Türkiye’de 2007’deki Atlasjet tayyare kazasının peşinden da geniş halde gündeme gelmişti. 30 Kasım 2007’de Isparta’da düşen Atlasjet uçağında, Boğaziçi Üniversitesi Fizik Kısmı öğretim üyesi Prof. Dr. Engin Arık’ın da aralarında bulunmuş olduğu bilim adamları yaşamını yitirmişti. Arık, Türkiye’nin toryum kaynaklarının enerji üretiminde kullanılabilmesi için uzun seneler emek harcama yürütmüş, toryumun uranyum-233’e dönüştürülmesi ve hızlandırıcı teknolojilerinden yararlanılması üstünde durmuştu.
