Enerji piyasalarında jeopolitik gerilimlerin yarattığı dalgalanmalar, petrol ve gaz şirketlerinin üstün dereceli kârlar elde etmesine yol açarken, “harp kazançlarının” vergilendirilmesi yönündeki çağrılar giderek güçleniyor. Gündeme taşınan son tartışmada, bilhassa ABD’de tekrardan öne çıkan “Trump vergisi” benzeri bir yaklaşımın uygulanması gerektiği vurgulanıyor. Küresel enerji şirketlerinin bilhassa savaşlar, yaptırımlar ve arz krizleri esnasında maliyet artışlarının oldukça ötesinde kârlar elde etmiş olduğu belirtilirken, bu durum, kamuoyunda “windfall tax” (beklenmedik kazanç vergisi) olarak malum uygulamanın tekrardan gündeme gelmesine niçin oluyor. Söz mevzusu vergi, piyasa koşullarından bağımsız olarak ortaya çıkan aşırı kârların kamu yararına tekrardan dağıtılmasını hedefliyor.
Çözümün, yalnızca arz güvenliğini çoğaltmak değil, fosil yakıt talebini azaltmak olduğu vurgulanıyor.
ANALİZLERDE YER ALDI
Internasyonal kurumlar da benzer bir çizgide değerlendirmeler yapıyor. Internasyonal Para Fonu, enerji krizinin zirve yapmış olduğu dönemde yayımladığı analizlerde, fosil yakıt şirketlerinin muhteşem kârlarının geçici vergilerle dengelenebileceğini belirtirken, IMF uzmanları, bu tür vergilerin hem gelir adaleti sağlayabileceğini hem de kamu bütçelerine enerji dönüşümü için kaynak yaratabileceğini altını çizdi.
UAEA DA GÜNDEME GETİRDİ
Benzer şekilde Internasyonal Enerji Ajansı da (UAEA) hükümetlere, enerji krizlerinin yarattığı eşitsizlikleri azaltmak için davet yapmış oldu. Ajansın değerlendirmelerine bakılırsa, enerji şirketlerinin kriz dönemlerinde elde etmiş olduğu yüksek kârlar, tüketicilerin artan faturalarıyla bir karşıtlık oluşturuyor. Avrupa’da da bu yaklaşımın somut örnekleri görülüyor. Avrupa Birliği, 2022 enerji krizinin arkasından petrol, gaz ve kömür şirketlerine yönelik geçici dayanışma vergisi uygulamasını hayata geçirdi. Bu vergiyle elde edilmiş gelirlerin, hane halkı ve minik işletmeler üstündeki enerji maliyetlerini hafifletmek için kullanılması hedeflendi.
GÜVENLİK İÇİN GEREKLİ
Enerji ekonomistleri, bu tür vergilerin yalnız kısa vadeli bir mali vasıta olmadığını, bununla birlikte enerji dönüşümünü hızlandırabilecek stratejik bir vasıta bulunduğunu belirtiyor. Oxford Enerji Araştırmaları Enstitüsü’nden uzmanlar, fosil yakıt şirketlerinin aşırı kârlarının yenilenebilir enerji yatırımlarına yönlendirilmesinin, hem iklim hedefleri hem de enerji güvenliği açısından tehlikeli sonuç bulunduğunu ifade ediyor.
BAĞIMLILIĞIN SONUCU
Mevzuyu gündeme getirenlerden biri de Belçika’daki Flaman Yeşiller Partisi Başkanı Aimen Horch. Fosil yakıt bağımlılığı sürdükçe, enerji arzının jeopolitik risklere açık kalmaya devam edeceği belirtilirken, Hürmüz Boğazı benzer biçimde tehlikeli sonuç geçiş noktalarına bağımlılığın, küresel iktisat için yapısal bir kırılganlık yarattığı ifade ediliyor. Çözümün ise, yalnızca arz güvenliğini çoğaltmak değil, bununla birlikte fosil yakıt talebini azaltmak olduğu vurgulanıyor. Buna bakılırsa yenilenebilir enerji kaynaklarına meydana getirilen yatırımların hızlandırılması, hem enerji fiyatlarındaki oynaklığı azaltabilir hem de harp ve kriz dönemlerinde oluşan “aşırı kâr” döngüsünü kırabilir.
Avrupa Birliği, 2022’de geçici dayanışma vergisi uygulamasını hayata geçirdi.
VERGİ NASIL UYGULANIYOR?
Enerji piyasalarında windfall tax (beklenmedik kazanç vergisi), çoğu zaman şirketlerin kriz dönemlerinde elde etmiş olduğu kârların geçmiş yıllardaki “düzgüsel” kâr averajıyla karşılaştırılmasıyla uygulanıyor. Devlet, son üç senenin averaj kârını baz alarak, bunun üstündeki kısmı “aşırı kazanç” olarak tanımlayıp bu bölüme ek vergi oranı uyguluyor. Bazı ülkelerde ise direkt petrol, doğalgaz yada elektrik satış gelirleri ya da birim fiyatlar üstünden ek kesinti yapılıyor. Uygulama çoğunlukla geçici olurken, elde edilmiş vergi gelirleri enerji sübvansiyonları, tüketici faturalarının düşürülmesi yada kamu bütçesinin desteklenmesi için kullanılıyor.
[email protected]
Kaynak: Web Hususi

