Osmanlı Devleti, 1912 senesinde imzalanan Uşi Antlaşması’yla Trablusgarp ve Bingazi’yi İtalya’ya bırakmıştı. Sadece Birinci Dünya Savaşı esnasında bölgedeki savaşım tekrardan hareketlendi. Osmanlı subayları, Mısır üstünden Libya’ya geçerek Senusi kuvvetlerinin örgütlenmesine destek oldu. Ortalama 10 bin kişilik Senusi kuvvetleri ilkin İtalyanlara, arkasından İngilizlere karşı savaştı. Bölgedeki Osmanlı askeri varlığı tertipli ve kalabalık bir ordudan oluşmuyordu. Buna karşılık Türk subayları mahalli kuvvetlerle beraber hareket ederek İtalya ve İngiltere’nin bölgedeki askerî faaliyetlerini zorlaştırmaya çalışıyordu.
ENVER PAŞA’NIN KARDEŞİ GİTTİ
Libya’daki mücadelede vazife alan adlardan biri Enver Paşa’nın kardeşi Nuri Bey’di. Şubat 1915’te Yüzbaşı Nuri ve Binbaşı Cafer Askeri Bey, bir Yunan kaçakçı gemisiyle Sollum’a ulaştı. Türk subayları, Senusi lideri Seyit Ahmet ile iş birliği kurarak İngiliz kuvvetlerine karşı harekete geçti. Kasım 1915 ile Mart 1916 içinde Mısır’ın batı sınırında çatışmalar yaşandı. Osmanlı yönetimi, Çanakkale Zaferi’nin arkasından Trablusgarp üstündeki hakimiyetini tekrardan güçlendirmeye yöneldi. Eylül 1916’da Süleyman Baruni, Trablusgarp ve çevresine vali olarak atandı.
CUMHURİYET KURMA HEDEFİ
Damla Ayaydın’ın “Şehitler: Birinci Dünya Savaşı’nın ve Ulusal Savaşım’nin Kayıpları” adlı eserinin 66’ncı sayfasında ise dikkat çekici bir data aktarılıyor. Genelkurmayın; Birinci Dünya Savaşı’na ilişkin tarih yayınlarına dayanılarak, Mondros Mütarekesi sonrasında Trablusgarp’taki Türk subaylarının bölgede bir cumhuriyet hükümeti kurulmasını düşündükleri belirtiliyor. Resmi raporlara nazaran, mütareke uyarınca teslim olmaları ihtiyaç duyulan subaylar bir süre daha bölgede kalmaya devam etti. Bu zamanda yeni bir yönetim kurma girişimi de gündeme geldi. Sadece söz mevzusu yönetimin iyi mi oluşturulacağı ve kimlerden meydana geleceği mevzusunda raporlarda detaylı bilgiye yer verilmedi.
Trablusgarp’ta cumhuriyet yönetimi kurma girişimi Osmanlı Devleti’nin son döneminde pek bilinmeyen askeri ve siyasal gelişmelerden biri olarak tarihe geçti.
TESLİM OLMAYI GECİKTİRDİLER
Resmi raporlara yansıyan bilgilere nazaran, 30 Ekim 1918’de Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasının arkasından Trablusgarp’taki Türk subaylarının en yakın İtalyan birliklerine teslim olması gerekiyordu. O tarihte bölgede sayıları yüzün altında olan Türk subayları ise teslim olmayı derhal kabul etmedi. Subaylar, bölgede mahalli bir yönetim kurma düşüncesiyle teslim sürecini bir süre geciktirdi. Böylece Osmanlı Devleti savaştan çekilmiş olmasına karşın Trablusgarp’taki Türk askerî varlığı mütarekenin arkasından da bir süre devam etti.
PLAN GERÇEKLEŞMEDİ
Trablusgarp’ta kurulması planlanan cumhuriyet hükümeti hayata geçirilemedi. Zamanı kayıtlara nazaran, bölgedeki bazı mahalli subayların İtalyanların tarafına geçmesi, girişimin başarısızlıkla sonuçlanmasında etkili oldu. Bunun üstüne Türk askeri heyeti, 1 Eylül 1919’da teslim oldu. Böylece Osmanlı subaylarının Birinci Dünya Savaşı esnasında Senusi güçleriyle beraber yürüttüğü mücadelenin mühim bir süreci sonlandı.

