Sovyetler Birliği’nin dağılmasının arkasından iki ülke, ortalama 70 yıl sonrasında tekrardan yakın ilişkiler kurdu. Türkiye, 1991 senesinde Azerbaycan’ın bağımsızlığını tanıyan ilk ülke oldu ve siyasal, ekonomik ve askeri işbirliğinin geliştirilmesine zemin hazırladı.
Haydar Aliyev’in Cumhurbaşkanlığı döneminde “tek millet, iki devlet” teriminin stratejik çerçeve olarak benimsenmesiyle ilişkiler ivme kazanmıştır. Cumhurbaşkanı İlham Aliyev döneminde bu siyaset sürdürüldü ve ortaklık oldukca çeşitli sektörlerde genişletildi.
Enerji, ulaşım projeleri
Stratejik enerji ve ulaşım projeleri ortaklığın temel direkleri haline geldi. Azerbaycan ham petrolünü küresel pazarlara taşıyan Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattı, Türkiye ve Avrupa’ya organik gaz ulaştıran Trans Anadolu Naturel Gaz Boru Hattı (TANAP) ve Bakü-Tiflis-Kars demiryolu hattı ikili işbirliğinin en öne çıkan örnekleri içinde içeriyor.
İki ülke arasındaki enerji ortaklık bölgesel enerji güvenliğine katkı elde etmiştir. Azerbaycan doğalgazı halihazırda 10 Avrupa ülkesine TANAP vasıtasıyla sağlanıyor, ilave miktarlar ise Türkiye üstünden Suriye’ye taşınıyor.
Tartışılan bir öteki mühim girişim ise, Türkiye ile Azerbaycan içinde Ermenistan üstünden direkt karayolu ve demiryolu bağlantısı oluşturmayı amaçlayan Zengezur Koridoru’dur. Her iki ülkeden yetkililer, projeyi bölgesel bağlantıyı artırmaya yönelik stratejik bir hedef olarak tanımladılar.
Tecim, yatırım bağları
Karşılıklı yatırımlar ekonomik ilişkilerin güçlenmesinde mühim rol oynadı. Azerbaycan, Türkiye’ye 20 milyar dolardan (863 milyar TL) fazla yatırım yaparak ülkenin en büyük denizaşırı yatırım destinasyonu haline geldi. Türkiye ise Azerbaycan’a ortalama 18 milyar dolar yatırım yaparak petrol dışı sektörlerdeki en büyük yabancı yatırımcı oldu.
Türkiye’de 3.000’e yakın Azeri şirketi etkinlik gösterirken, Azerbaycan’da 4.600’ün üstünde Türk şirketi etkinlik göstermektedir. Türkiye, Azerbaycan’ın üçüncü büyük ithalat ortağı, ikinci büyük ihracat ortağı ve genel olarak ikinci büyük tecim ortağıdır.
İkili tecim hacmi 2016’da 2,3 milyar dolardan 2023’te 7,6 milyar dolara terfi etti ve 2024’te 8 milyar dolara ulaştı. 2025 yılına ilişkin resmi rakamlar hemen hemen açıklanmazken, yetkililer küresel petrol fiyatlarındaki düşüş sebebiyle ihtimaller içinde bir düşüş bekliyor. Her iki ülke de ikili ticareti 15 milyar dolara çıkarmayı ve birbirlerinin en büyük tecim ortağı olmayı hedefliyor.
Karabağ’da Tekrardan Yapılanma
Türk şirketleri, onlarca senedir devam eden çatışmaların arkasından Azerbaycan tarafınca kurtarılan Karabağ ve Doğu Zengezur’un tekrardan inşa çabalarında da rol oynuyor. Şu anda 22 Türk şirketi toplam kıymeti ortalama 5 milyar dolar olan 70’e yakın projeyi hayata geçiriyor.
Resmi sayılara bakılırsa bugüne dek Türk müteahhitleri Azerbaycan’da toplam kıymeti 21 milyar dolar değerinde 558 proje tamamladı.
Askeri ortaklık
İki ülke arasındaki askeri ortaklık mühim seviyede derinleşti. Türkiye ve Azerbaycan içinde 1992 yılından bu yana müdafa ve askeri işleri kapsayan 100’ün üstünde antak kalma ve protokol imzalanmıştır.
Türkiye, Azerbaycan’a müdafa sanayisinin geliştirilmesi ve askeri personelin yetiştirilmesi mevzusunda destek verdi. Pek oldukca Azerbaycan subayı Türk askeri akademilerinde eğitim alırken, Azerbaycan Harp Okulu da Türkiye’nin desteğiyle NATO standartlarında eğitim veren bir kuruma dönüştürüldü.
2013 senesinde imzalanan bir mutabakat anlaşması uyarınca iki ülke, senelik ortak gerçek atış tatbikatları düzenlemeye başladı. TurAz Eagle ve TurAz Falcon tatbikatları hava kuvvetleri arasındaki koordinasyon ve iş birliğini güçlendirdi. Azerbaycan’ın Türk müdafa şirketlerinin ürettiği tabanca ve cephanesi askeri envanterine dahil etmesiyle müdafa sanayiindeki iş birliği de genişledi.
Türkiye, Azerbaycan topraklarının ortalama 30 senedir devam eden yasadışı işgali esnasında internasyonal forumlarda Azerbaycan’ın konumunu devamlı destekledi ve 2020 Karabağ savaşı esnasında siyasal ve tinsel destek sağlamış oldu.
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın “Azerbaycan yalnız değildir” açıklaması da dahil olmak suretiyle açıklamaları, yetkililer tarafınca diplomatik desteğin güçlendirildiği şeklinde geniş çapta dile getirildi. Çatışmalarda Azerbaycan güçlerinin kullandığı Türk yapımı insansız hava araçları mühim rol oynadı.
Şuşa Deklarasyonu
İkili ilişkiler, 2021 senesinde Şuşa Deklarasyonu’nun imzalanmasıyla resmen ittifak düzeyine çıkarıldı. Erdoğan ve Aliyev, bildiriyi 15 Haziran 2021’de Erdoğan’ın Karabağ’ın simgesel merkezi olan Şuşa kentine yapmış olduğu ziyaret esnasında imzaladı.
Aynı dönemde iki ülke, ulusal kimlik kartlarıyla vizesiz seyahati uygulamaya koydu. 1 Nisan 2021 tarihinden itibaren Türkiye ve Azerbaycan vatandaşları yeni çipli kimlik kartlarıyla birbirlerinin ülkelerine 90 güne kadar gezim amacıyla gezi edebilecek.
Zelzele sonrası dayanışma
Azerbaycan, 6 Şubat 2023’te Kahramanmaraş’ta meydana gelen şiddetli depremin arkasından Türkiye’ye kapsamlı insani yardımda bulunmuş oldu. Arama kurtarma ekipleri, sıhhat çalışanı ve gönüllüler sevk edildi, sahra hastaneleri kuruldu ve etkilenen bölgelere insani yardım malzemeleri ulaştırıldı.
Azerbaycan ekipleri kurtarma ve tıbbi operasyonlara katılırken, Bakü’deki hükümet de kalıcı konut çalışmalarına destek verdi. Kahramanmaraş’ta bayındır emekleri kapsamında “Azerbaycan Mahallesi” olarak malum bir konut kompleksi inşa edildi.
Erdoğan-Aliyev bağları derinleşiyor
Türkiye ve Azerbaycan, internasyonal platformlarda tertipli istişarelerde bulunurken, Cenup Kafkasya’da kalıcı barışın sağlanmasına yönelik diplomatik, siyasal ve güvenlik girişimlerinde yakın koordinasyonu sürdürüyor. Her iki ülkedeki diaspora toplulukları, yetkililerin “tek millet, tek diaspora” yaklaşımı olarak tanımladığı yaklaşımla yurt haricinde da ortaklaşa çalışıyor.
Sık sık meydana getirilen üst düzey ziyaretler birlikteliğin belirleyici bir özelliği olmaya devam ediyor; liderler çoğu zaman ilk resmi yurtdışı gezilerini ortak ülkeye yapıyor. Analistler ve yetkililer, Erdoğan ile Aliyev arasındaki yakın kişisel bağların, son otuz yılda ikili ilişkilerin derinliğinin ve ivmesinin korunmasında mühim rol oynadığını söylüyor.
