Mesela gözetleme, özgürlük, otosansür, linguistizm, propaganda, anglosakson tutumsal sistemin çelişkileri benzer biçimde olguları distopik bir bakış ile yansıtan George Orwell’in kült romanı ‘1984’, yukarıda zikrettiğimiz toplumsal olguları tüm çıplaklığıyla sergileyen yapıtlardandır. Aynı şekilde Anthonny Burgess’in Altın Portakal’ı sertlik, apolitizasyon, fenalık, kabahat benzer biçimde kavramları mevcut toplumun yozlaşmışlıklarını dile getiren bir distopik metindir. (Ondan sonra aynı isimle Stanley Kubrick tarafınca 1971 senesinde beyazperdeye uyarlandı) Bu bakımdan, bu tür çelişkilerin, dönüşümlerin ayırdına ise; kendisini mevcut verili sistemlerden namevcut kılmış, düşünen, eleştiren, insanlığın iyiliğini varlık gayesinden üstün gören, sağlam bir ‘’aydın ciddiyeti’’ gerektiren müellifler varabilir ve ‘görebilir’. Bundan dolayı Jose Saramago, insanlığın temel sorunlarını ‘görmek’ duyusu üstünden inşa eden aydın ciddiyetinde bir yazar olarak çağına ve çağımıza sesleniyor.
Kabataslak olarak öykü şöyledir;
Adı belli olmayan bir ülkede (Saramago’nun gerek mekan gerekse de roman karakterlerine belirli bir isimlendirme yapmaması romanın ‘tüm insanlığa’’ seslenip ‘evrensel bir duyarlılık’ kaygısı taşıması bakımından ehemmiyet arz ediyor.) bir insanın otomobilinin içinde ansızın kör olmasıyla adım atar. Kör olan insanın etraftan yardım istemesiyle birlikte bir takım vaka gelişir ve adam doktora götürülür. Aynı şekilde tabip da kör olur ve körlük bir salgın benzer biçimde tüm şehre yayılır. Ve devlet yetkilileri epidemiyi engellemek adına tüm körleri belirlenmiş soyutlama yerlerinde karantina altında meblağ. (Çoğu zaman eski akıl hastaneleri, yada hapishane koğuşları) Günde bir yada iki kere yiyecek verilen körler artık bu yemeği ‘eşit’ olarak paylaşmak zorundadırlar ve sayıları oldukca fazla olan körler için bu elbet olanaksız olacak. Tam anlamıyla kendi aralarında bir ‘kör adaleti’’ tesis etmek zorunda kalacaklardı. Ve belli bir süre sonrasında koğuşta bir grup kör dağıtılan yemeğe para üstünden karşılık biçmeye kalkınca işler çığırından çıkacak. Burada Saramago, homoeconomicus’a göndermede bulunarak iyelik terimi ve ilişki biçimlerinin insanı iyi mi vahşileştirdiğini ‘gözümüze’ defaatle sokar. Körler koğuşunda bir tek gören vardır o da doktorun karısıdır ve tüm vahşete ‘çıplak gözleriyle’ tanık olmaktadır. Tarafındaki 6 körün tabiri caizse ‘gören gözü’ olur. Bigün koğuşta yangın çıkar ve doktorun karısı tarafındaki 6 kişiyi (körü) bir halde ızdıraplar dolu olan eski akıl hastanesinden kaçırır. Saramago gene defaatle her türlü maddi ve içsel yozlaşma ile karşı karşıya kalan bir toplumda muhakkak bir yol gösterenin, bir ‘gören’in olması icap ettiğini haykırır gibidir. Tüm toplumun kaderini değiştirecek bir ‘gören.’ Saramago, bu apokaliptik dünyada ‘görme’nin iktidarını kadınlık üstünden inşa eder ve adeta körler ülkesinin tüm trajedilerini kadınlığın omuzlarına yükleyerek bir çıkış yolu bulmaya çalışır. Normal olarak ki bu yol oldukca çetrefilli olacak ve sarsılmaz bir fedakârlık gerektirecektir. Nitekim doktorun karısı bu ‘körler cehenneminde’ kör benzer biçimde davranmaktan öte bir fiil gerçekleştiremeyecekti. Aksi halde kör olmadığı ortaya çıkarsa bu hem kendisinin hem de çevresindeki arkadaşlarının fevri davranmasına, denetim edilemez bir kaosa niçin olabilirdi. Bu düzlemde, Saramago’nun ‘empati’ terimini ustalıkla ele alış biçimi, romanın tahayyül edilen tasarımı ve kurgusal yerin doğru ilerlemesi için yaşamsal ehemmiyet arz etmektedir. Doktorun karısı körler benzer biçimde davranacak; böylece açık verilmeyerek çevresinde birlikte olduğu körlükten muzdarip dostlarını güvenli bir alana yerleştirerek hayatta kalmalarını sağlayacaktı. Saramago, hikayenin sonunda iyimser bir tablo çizer ve kör olan kişiler tek tek görme duyusuna kavuşur.
Bu bakımdan Portekiz’in dünyaya mal olmuş yazarı Jose Saramago’ya 1998’de Nobel Edebiyat Ödülü getiren, bir kara ütopya şaheseri ‘Körlük’ romanı, yaşadığımız çağı idrak etmek bakımından metaforik tavrı ile modernite kıskacındaki insana oldukca şey konu alıyor Üstelik ‘neomodern’ çağda görüntülerin bu denli hayatımızı işgal etmiş olduğu, her türlü ideolojik sapmaların Marx’ın ifadesiyle “kaybolan hâlemizi, kıymet yargılarımızı” bu denli ‘körleştirdiği’ bir ortamda Saramago’nun engin tahayyülü ‘iki gözümüze’ parmağını sokarak bizlere kendisini militanca dayatıyor. Saramago’nun Körlük romanı hem de pragmatist aydınlanmacı determinizme de ket vurarak, ‘insan insanoğlunun kurdudur’ benzer biçimde Hobbes’çu bir söylemi de yapıbozumsal olarak kritize eden distopik bir metindir. Keza körler kentinde bir veba benzer biçimde yayılan körlükle muzdarip olan tüm körler, devlet mekanizmalarınca belirlenmiş yerlerde (pejmürde, eski akıl hastaneleri, salaş soyutlama bölgeleri) tabiri caizse ölüme terk edilir. Bu koğuşlarda körler artık başlarının çaresine bakmak zorundadır. Bu şekilde olunca da yeme, içme, temizlenme benzer biçimde temel ihtiyaçlara her zamankinden kere fazla gerekseme duyacak körler içinde zaman içinde bu ihtiyaçların temini için hayatta kalma savaşı verilecekti. Saramago’nun distopik tahayyülü, insan ve tabiat arasındaki çatışmaya göndermede bulunarak romanın metaforik kısmı ile gerçek kısmını birbirini bütünleşik hale getiriyor.
Saramago, bu pejmürde koğuşlardaki metaforla bir nevi, devletin iktidar söylemi olarak kendisini dayattığı, inşa etmiş olduğu Foucault’yen bir bakışa göndermede bulunur. Bu bağlamda Foucault’un iktidar söyleminin fertleri dönüştürmede kullandığı, iktidarı idrak etmek için (Buradaki iktidar terimi bir tek siyasa bağlamında değil, söylemin bizzat kendisinin dahi iktidar olabilecek düzeyde mikro parçalara ayrılmasından bahsediyoruz) sistemleştirdiği Hapishane’nin Doğuşu’, Saramago’nun yarattığı akopoliptik dünyayı anlamamıza daha iyi olanak elde edecektir. Bu sebeple Foucault, Hapishanenin Doğuşu’nda hapishaneleri, akıl hastanelerini, nezaret altında tutulan, belli bir denetim mekanizmasına doğal olarak kılınan bireylerin bir tür disipline edici gözetleme mekanları olarak tasvir eder. Dolayısıyla da Saramago’nun tasvir etmiş olduğu dünyada kitleselleşen körlük metaforu, kendisini bir iktidar söylemi olarak inşa ediyor.
Görüntünün, iktidarını duyuru etmiş olduğu çağımızda Saramago, ‘gözümüzü’, ’bakışımızı’ bir bölgelere çeviriyor ve ‘körlüğümüzün’ iktidarını duyuru ediyor.
Körleşen içgüdümüzle artık, basiretsiz bir çağda yaşıyoruz.
Ve Saramago’nun hikayenin sonunda doktora söylettiği şu cümleler basiretsiz çağımıza sesleniyor:
“Niçin kör olduk bilmiyorum, bence biz kör olmadık, BİZ ZATEN KÖRDÜK, GÖREN KÖRLER Mİ, GÖRDÜĞÜ HALDE GÖRMEYEN KÖRLER…’”

