Anadolu’nun en dikkat çekici efsanelerinden önde gelen
Şahmaran hikâyesi
, yüzyıllardır değişik anlatımlarla kuşaktan kuşağa aktarılıyor. Gizemli yer altı dünyası, yılanlar, Şahmaran ve Cemşab çevresinde şekillenen efsaneleşmiş; iyilik, itimat, ihanet, fedakârlık ve bilgelik şeklinde birçok temayı bir arada barındırıyor.
Efsaneye bakılırsa binlerce yıl ilkin, insanların ulaşamadığı
yedi kat yerin altında
yaşayan yılanlar bulunuyordu. Maran adında olan bu yılanların öteki canlılardan değişik olarak akıllı, şefkatli ve sulh içinde yaşayan varlıklar olduğuna inanılıyordu. Bu gizemli topluluğun kraliçesi ise insan ve yılan özelliklerinin birleşimiyle tasvir edilen, genç ve güzel
Şahmaran
olarak biliniyordu.
Şahmaran’ın hikâyesi yalnızca fantastik bir anlatı olarak değil, insanoğlunun verdiği sözün önemi ve güvenin kırılmasının neticelerini özetleyen simgesel bir hikâye olarak da değerlendiriliyor.
Efsanenin başlangıcı Cemşab ile oluyor
Şahmaran’ı gören ilk insanoğlunun
Cemşab
olduğuna inanılıyor. Efsaneye bakılırsa Cemşab, geçimini odun satarak elde eden yoksul bir ailenin oğluydu.
Bigün Cemşab ve arkadaşları, içinde bal bulunan bir mağara keşfetti. Balı mağaradan çıkarmak isteyen arkadaşları, Cemşab’ı aşağıya indirdi. Sadece arkadaşları, daha çok bal alabilmek amacıyla Cemşab’ı mağaranın içinde bırakarak firar etti.
Kendisini mağarada yalnız kabul eden Cemşab, uzun süre çıkış yolu aradı. Bu sırada mağaranın bir bölümünde ufak bir delik fark etti. Delikten içeriye ışık sızdığını gören Cemşab, cebindeki bıçağı kullanarak deliği genişletmeye başladı.
Deliği genişlettiğinde ise karşısında yaşamı süresince asla görmediği kadar büyüleyici bir manzarayla karşılaştı.
Yer altında gizli saklı bir bahçe
Cemşab’ın görmüş olduğu yer bayağı bir mağaradan oldukca farklıydı. Efsaneye bakılırsa burada birbirinden güzel çiçeklerin bulunmuş olduğu büyük bir bahçe, berrak sularla dolu bir havuz ve oldukca sayıda yılan vardı.
İlk başta gördüklerinden korkan Cemşab, kısa süre içinde bu gizemli dünyanın düzenine alıştı. Burada yaşayan yılanların ona zarar vermediğini gören Cemşab, zaman içinde onların itimatını kazanmıştır.
Bu gizemli yer altı dünyasının hükümdarı ise Şahmaran’dı. Efsaneye bakılırsa Şahmaran bilgeliği, sakinliği ve şefkatiyle öteki yılanlardan ayrılıyordu.
Cemşab’ın Şahmaran’ın yanında uzun seneler yaşamış olduğu ve süre içinde onun itimatını kazanılmış olduğu anlatılıyor.
Cemşab ailesine dönmek istedi
Aradan uzun seneler geçtikten sonrasında Cemşab ailesini özlemeye başladı. Şahmaran’ın yanında itimat içinde yaşamasına karşın ailesine kavuşmak isteyen Cemşab, gitmesine izin verilmesi için yalvardı.
Şahmaran ise Cemşab’ın gitmesine izin vermeyi kabul etti sadece bunun karşılığında mühim bir söz istedi. Kendisinin yerini insanlara söylememesini isteyen Şahmaran, Cemşab’dan bu mevzuda söz aldı.
Cemşab, Şahmaran’a verdiği sözün arkasında duracağına dair söz vererek yer altındaki gizemli dünyadan ayrıldı ve ailesine kavuştu.
Uzun seneler süresince Şahmaran’ın yerini hiç kimseye söylemedi.
Sadece efsanenin en ağlatısal kısmı bundan sonrasında başladı.
Padişah hastalanınca sır ortaya çıktı
Bigün ülkenin padişahı ağır bir hastalığa yakalandı. Hastalığın çaresinin bulunması için çeşitli yöntemler denenmesine karşın padişahın durumu düzelmedi.
Efsaneye bakılırsa ülkenin veziri, padişahın hastalığının çaresinin
Şahmaran’ın etini yiyecek
bulunduğunu söylemiş oldu.
Bunun üstüne Şahmaran’ın bulunması için ülkenin her tarafına haber gönderildi. Sadece Şahmaran’ın yerini bilen tek kişinin Cemşab olduğu ortaya çıktı.
Cemşab, uzun senelerdir verdiği sözü tutmuş ve Şahmaran’ın yerini hiç kimseye söylememişti. Fakat baskılar sonucunda Şahmaran’ın yaşamış olduğu yerin ortaya çıkarılması için zorlandı.
Sonunda Cemşab, Şahmaran’ın bulunmuş olduğu kuyuyu göstermek mecburiyetinde bırakıldı.
Şahmaran son anda Cemşab’a sırrını verdi
Şahmaran bulunduğunda Cemşab’ın ihanet etmiş olduğu düşünülse de efsaneye bakılırsa Şahmaran, yaşananların peşinden bile Cemşab’a yardım etmeyi seçti.
Şahmaran, Cemşab’a kendisini
toprak bir çanakta kaynatmasını
, ortaya çıkan suyunu vezire içirmesini ve etini de padişaha yedirmesini söylemiş oldu.
Cemşab, Şahmaran’ın söylediklerini yapmış oldu.
Efsaneye bakılırsa Şahmaran’ın suyunu içen vezir yaşamını yitirdi. Padişah ise Şahmaran’ın etini yedikten sonrasında hastalığından kurtuldu.
Bu olayın peşinden padişah, Cemşab’ı vezir yapmış oldu.
Yılanların Şahmaran sırrını hâlâ bilmediğine inanılıyor
Şahmaran efsanesinin en dikkat çekici bölümlerinden biri ise hikâyenin sonunda yer ediniyor.
Rivayete bakılırsa yer altında yaşayan yılanlar, Şahmaran’ın öldürüldüğünü hâlâ bilmiyor. Yılanların Şahmaran’ın yaşadığına inanılmış olduğu ve bigün kraliçelerinin öldürüldüğünü öğrenmeleri halinde dünyaya çıkarak insanları salgın edecekleri anlatılıyor.
Bu yüzden Şahmaran hikâyesi, yalnızca geçmişten günümüze aktarılan fantastik bir öykü değil, bununla beraber
gizemli bir geleceğe dair söylenceyi
de içinde barındırıyor.
Şahmaran Anadolu kültüründe mühim bir sembol
Şahmaran figürü süre içinde yalnızca efsanenin bir parçası olmaktan çıkarak Anadolu kültüründe kuvvetli bir sembole dönüştü. Bilhassa yılan ve hanım figürünün bir arada kullanıldığı Şahmaran tasvirleri, değişik yörelerde sanat eserlerinden el işlerine kadar birçok alanda kendine yer buldu.
Bilgelik, koruyuculuk, bolluk ve gizem şeklinde anlamlarla ilişkilendirilen Şahmaran, anlatıldığı bölgeye bakılırsa değişik ayrıntılarla karşımıza çıkabiliyor.
Sadece efsanenin temelinde çoğu zaman aynı hikâye bulunuyor. Yer altında yaşayan Maranlar, onların bilge kraliçesi Şahmaran, mağaraya düşen Cemşab ve insan dünyasının Şahmaran’ın gizemli hayatıyla kesişmesi…
Binlerce yıl öncesinden geldiğine inanılan bu hikâye,
verilen sözün kıymeti, itimat, ihanet ve fedakârlık
şeklinde evrensel temaları sebebiyle bugün de anlatılmaya devam ediyor.
Şahmaran’ın hakikaten yaşayıp yaşamadığı bilinmese de efsanesi, Anadolu’nun gizemli ve varlıklı sözlü kültürünün en malum hikâyelerinden biri olarak yaşamaya devam ediyor.
Muhabir:
Enes şimşek
