O dönemde parti sekreterliğinin başlangıcında bulunan Antonín Novotný’nin ekonomik reformları yeterince genişletememesi, teşkilat içi demokrasinin kalmaması ve tekdüze, kısır bir baskı ortamının oluşması, Novotný ve yandaşlarına karşı ciddi bir karşıcılık yaratmıştı. Muhalefetin başını, sonrasında parti başına geçecek olan Alexander Dubček önderliğinde Smrkovský, Černík, Ota Šik, Gustav Husák ve Richta’nın oluşturduğu kadro çekiyordu. Bu kadro, “yeni bir sosyalizmin” gerekliliğini savunuyordu.
Bu yeni sosyalizmin, bazı muhalif seslere karşın toplumun tüm kesimleri tarafınca içselleştirilip kabul edilmesi, kuşkusuz Çekoslovakya’nın öteki toplumcu ülkelere nazaran gelişmiş bir sanayiye haiz olması, yaygın kentleşme, yüksek kültürel birikim ve okuryazarlık oranının fazlalığıyla ilişkilidir. Çekoslovakya’daki bu değişiklik, her ne kadar köktencilik bir revizyonist dönüşüm olmayıp yalnızca sosyalizmi daha da “demokratikleştirme” amacı taşısa da elbet bu durum SSCB’nin hoşuna gitmedi ve onlarca kere parti sekretaryası vasıtasıyla ültimatom verildi.
Bilhassa Dubček’in başını çekmiş olduğu ÇSKP’nin radyo, tv, basın ve gösterim alanında öngördüğü düzenlemeler SSCB’yi fazlaca kızdırmış; Pravda’da, bu düzenlemeler hayata geçirildiği andan itibaren Çekoslovakya’ya, SSCB önderliğinde Varşova Paktı müttefikleri (Doğu Almanya, Bulgaristan, Polonya, Macaristan) ile müdahale edileceği manşetlere taşınmıştı. Zira öyleki de oldu. 21 Ağustos’u 22’sine bağlayan gece Sovyet tankları Prag’a girdi. Dubček ve yandaşları Moskova’ya gönderildi. Yüz binlerce parti üyesi üyelikten çıkarıldı ve sürgüne gönderildi. Prag’dan Avrupa’ya büyük bir göç dalgası meydana geldi.
Böylesi bir karmaşanın ortasında, 1950’li yılların başlangıcında Komünist Parti üyeliğinden ihraç edilen ve Prag Baharı faaliyetlerine destek vermesinden dolayı yeniden mimlenen Milan Kundera için durum çekilmez olur. Ülkesindeki bu kaosa dayanamayan yazar, 1975 senesinde eşi Věra Hrabánková ile Fransa’ya yerleşir. Tam da böylesi bir toplumsal orta derecede Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği, yazarın belleğine ve ruhuna akseder. 1984 senesinde ilk basımı çıkan romanın hikâyesi ve kurgulanış biçimi, adeta Kundera’nın yaşamıyla koşut bir özellik taşır. Bilhassa Prag Baharı’nın sona ermesiyle işgal altındaki Prag’dan ayrılıp Zürih’e sığınma eden Tomáš ve Tereza’nın kaderi, romanda kurgu ve gerçeklik arasındaki sınırları muğlaklaştırır.
Yüzyılın başyapıtlarından sayabileceğimiz Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği; harp, işgal, propaganda, aşk, ihanet, sadakat, bağımlılık ve inanç mevzularını varlık, yokluk ve kişisel tercihler bağlamında, felsefe ve edebiyat dolayımlarında, tasarı ile gerçekliğin sınırlarında yaşamı sorgular. Kundera, romanın daha ilk girişinde Nietzsche’nin zamanı daima kendini yeniden eden, döngüsel ve sonsuz bir formda ele almış olduğu “Bengi Dönüş” soruşturmasına karşı çıkarak adım atar:
“Sonsuz dönüş düşüncesinde gizemli bir yan vardır ve Nietzsche, diğeri düşünürleri sık sık şaşırtmıştır bu düşüncesiyle; düşünün bir kere, her şey tıpkı ilk yaşandığı biçimiyle yineleniyor ve yinelenmenin kendisi de sonsuza kadar yineleniyor! Ne anlama gelir bu deli mitos?”
Nietzsche’de non-lineer (düz olmayan) bir yaşam anlayışı varken, Kundera’da çizgisel, doğrusu daha mütevazi ve düz bir yaklaşım söz mevzusudur. Kundera’ya bakılırsa madem hayata bir kere geliyoruz ve madem yaşam sonsuz döngülerin bir toplamı değil, o hâlde eylemlerimize yükleyebileceğimiz sahih bir anlam da yoktur ve seçimlerimizde tamamen özgürüzdür. İnsan, yaşamı asla tekrarlanmayacakmış benzer biçimde yaşamalı ve yazgısına teslim olmalıdır. Bu teslimiyet, bir Oblomovculuk’tan ziyade kendi tercih ve eylemlerinin mesuliyetine duyulan bir saygı olmalıdır.
Bunun sonucunda, çağıl zamanlarda hep ağırlığını hissettiğimiz bir yaşam formunun karşısına mükâfat olarak hafifleme duygusunu yerleştirir Kundera ve ekler: “Sonsuza kadar yinelenme dünyasında her attığımız adıma dayanılmaz bir sorumluluğun ağırlığı çöker. İşte Nietzsche, sonsuza kadar yinelenme düşüncesine bunun için ‘yüklerin en ağırı’ (das schwerste Gewicht) demiştir.”
Kundera’da vaka örgüsü, güncel yaşam içinde planlı olarak meydana gelen olaylardan ziyade daha oldukça “rastlantısallıklar” olarak öne çıkar ve tesadüf fenomeni roman süresince olumlanır. Onun için, “Rastlantıların, yalnız rastlantıların söyleyecek sözü vardır bizlere. Gereklilikten doğan, olmasını beklediğimiz, günbegün yinelenen her şey dilsizdir.” diyecek kadar da cesurdur Kundera. Tomáš ile Tereza’nın buluşmasını da bu rastlantıyla olumlar.
Hafifliğin müellifinin karşı çıkmış olduğu yalnız Nietzsche değildir. İnsanın tabiat üstündeki sonsuz hegemonik üstünlüğünü kabul eden Descartesçı tutuma da karşıdır Kundera. Bu durumu, 1889 Torino’sunda atını kırbaçlayan bir arabacıya engel olduktan sonrasında atın boynuna sarılıp ağlayan Nietzsche’nin, aslına bakarsak Descartes adına attan özür dilediğini ifade ederek açıklar ve doğayla uyumlu, bu denli acıma timsali bir Nietzsche’den yana bulunduğunu deklare eder.
Kundera, roman süresince Tomáš, Tereza, Sabina ve Franz karakterlerinde hafiflik ve ağırlık temalarını metaforik bir diskorsiyon (söylem) ile içkinleştirir. Kundera’nın yaşamın ağırlık tarafına konumlandırdığı bir öteki figür ise klasik devrin büyük bestekârı Beethoven’dır. Bilhassa 16. kuartetinde yinelediği “Es muss sein!” (Olmalı!) allegrosunda yaşamın lüzumlu ve ağır tarafını, Tomáš’ın Tereza’ya duyduğu bağlılıkla özdeşleştirir. Kundera’nın çeşitli yerlerde Beethoven ve müzik üstünden yapmış olduğu analoji, kuşkusuz bestekâr babası Ludvík Kundera’dan devraldığı müzikal mirasla da ilişkilidir.
Tomáš, cerrahlığı, karısını ve oğlunu bırakıp Tereza ile beraber olmakla aslına bakarsak dünyayı sırtında taşıyan Atlas figürü benzer biçimde yaşamın ağır bir yükümlülüğüne girmiştir. Fakat Tomáš bu durumdan memnundur ve terk etmiş olduğu eski yaşam biçiminden asla pişman değildir. Hatta yaşamın hafifliğine o aşama yatkındır ki çağıl bir “Don Juan” benzer biçimde değişik hanımlarla beraber olmaktan haz duyar. Bunlardan biri de atölyesinde bir melon şapkanın erotik bir nesneye dönüştüğü, aşk kaçamaklarını sevilmiş olduğu ressam Sabina’dır.
Sabina da Tomáš benzer biçimde rastlantısallıklardan beslenen, yaşamın hafifliğine temayül eden bir karakterdir. Sadece yazar, Sabina’nın komünizme olan tepkisini etik olmaktan oldukça güzel duyu bir tavır olarak niteler. Bu durumu, bilhassa sanatta bayağılık ve estetiksizlik anlamında kullanılan “kitsch” terimini politik bir bağlama oturtarak açıklar. Sabina’nın ağzından şöyleki der:
“Çeşitli politik eğilimlerin yan yana var olduğu ya da birbirlerini ortadan kaldırdığı ya da sınırlandırdığı toplumlarda yaşayanlarımız, kitsch işkencesinden azca oldukça kurtarabilirler kendilerini; kişi bireyliğini koruyabilir, sanatçı benzersiz eserler yaratabilir. Fakat gücü tek bir politik hareket ele geçirdiğinde kendimizi totaliter kitsch’in ortasında buluruz.”
Tereza, Sabina’nın açık sözlü ve dostane tavrından etkilenerek onunla dost olur. Sabina da ona bir yerde fotoğrafçılık yapabileceği bir iş teklif eder. Böylece Tereza, Sovyetler’in Prag’ı işgal etmiş olduğu günlerde tankların ve direnen Çeklerin fotoğraflarını çekerek belgesel durumunda bir tanıklık kaydı oluşturur.
Romanın ilerleyen bölümlerinde Karenin adlı köpek, insan-hayvan sadakati bağlamında mühim bir metafor hâline gelir. Çifte ilişik Saint Bernard cinsel köpeğe “Karenin” adının verilmesi, Tolstoy’un Anna Karenina romanına göndermedir. Köpeğin hastalanması ve sonunda ötenazi sonucu alınması, romanın en ağlatısal sahnelerinden biridir. Kundera burada Descartes’ın hayvanı “machina animata” (makine hayvan) olarak gören anlayışını tersyüz eder ve insan-hayvan arasındaki saf sevginin insan ilişkilerinden daha arı olabileceğini ima eder.
Sonunda Tomáš ve Tereza taşrada çiftçilik icra eden bir yaşamı seçerler. Romanın kıssadan hissesi, zannımca şudur: Yaşam seçimlerimizin ürünüdür ve çoğumuz seçimlerimize yazgılıyızdır.
