İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, 2026 Nobel Fizik Ödülü’nü Francis Halzen’e, IceCube Nötrino Gözlemevi’ne yapmış olduğu belirleyici katkılar ve astrofiziksel kökenli yüksek enerjili nötrinoların keşfi sebebiyle verdi. IceCube, Cenup Kutbu’ndaki ortalama bir kilometreküplük buz kütlesini devasa bir nötrino dedektörüne dönüştüren internasyonal bir araştırma projesi. Bu büyük bilimsel işbirliğinin Türkiye’deki karşılığı ise Orta Doğu Teknik Üniversitesi oldu. ODTÜ Fizik Kısmı, Dr. Öğretim Üyesi Tabiat Veske’nin girişimleriyle üniversite IceCube İşbirliği’ne ortak üye (associate member) olarak katılıyor. IceCube İşbirliği bugün 14 ülkeden 58 kurum ve 450’den fazla araştırmacıyı bir araya getiriyor.
TÜRK BİLİM İNSANI ICECUBE’UN İÇİNDE
ODTÜ Fizik Kısmı öğretim üyesi Tabiat Veske’nin uzmanlık alanlarından biri yüksek enerjili astrofizik ve çoklu haberci astronomisi. Veske, IceCube’un tespit etmiş olduğu yüksek enerjili nötrinoları başka kozmik sinyallerle beraber inceleyen araştırmalarda vazife yapıyor. Bilhassa nötrinolar ile kütleçekimsel dalgaların aynı kozmik vakadan gelip gelmediği araştırılıyor. IceCube’un yayımladığı bir araştırmada Veske, LIGO ve Virgo tarafınca tespit edilen kütleçekimsel dalgalarla IceCube nötrinolarını eşleştiren analizin eş-liderlerinden biri olarak gösteriliyor.
2026 Nobel Fizik Ödülü’nü Francis Halzen kazanmıştır.
İKİ FARKLI SİNYAL, AYNI EVREN
Bu emek harcamalar astronomide yeni bir yönteme dayanıyor. Bu konudaki yayınlara nazaran bilim adamları artık bir kozmik vakası yalnızca teleskoplarla gelen ışık üstünden incelemiyor. Aynı vakadan gelebilecek nötrinolar, kütleçekimsel dalgalar ve elektromanyetik sinyaller beraber değerlendiriliyor. Mesela iki kara deliğin birleşmesi kütleçekimsel dalgalar oluşturuyor. Eğer aynı vaka yüksek enerjili nötrinolar da üretiyorsa, iki sinyalin süre ve yön bakımından eşleştirilmesi olayın fizyolojik yapısı hakkında oldukça daha çok data sağlayabiliyor. Veske’nin emekleri da bu yeni nesil “çoklu haberci astronomisi” yaklaşımının bir parçası olarak değerlendiriliyor. ODTÜ, Veske’nin 25 Eylül’de verdiği bir seminerde bu yöntemin evrenin genişlemesinden ağır elementlerin oluşumuna kadar değişik sorulara yeni bilgiler sağladığını belirtti.
ODTÜ ULUSLARARASI AĞIN İÇİNDE
ODTÜ’nün ortak üyeliğiyle Türkiye’deki bir araştırma grubu, Cenup Kutbu’ndaki dünyanın önde gelen nötrino gözlemevlerinden birinin bilimsel çalışmalarına kurumsal olarak dahil oldu. Veske’nin bilimsel niteliği olan kayıtlarında 2026 senesinde piyasaya sürülen oldukça sayıda IceCube emek harcaması da bulunuyor. Bunlar içinde kozmik nötrinoların enerji dağılımını inceleyen araştırmaların yanı sıra IceCube nötrinoları ile kütleçekimsel dalgaların ortak kaynaklarını araştıran emek harcamalar da yer ediniyor.
