İstanbul’un siluetinin tamamlayıcı yapılarından önde gelen ve uzun seneler kaderine terk edilen Aksaray’daki Bulgur Palas’ın; şehrin mimari tarihiyle ilgili sırlar taşımış olduğu geçen senenin son günlerinde ortaya çıkarken, İstanbul Araştırmaları Enstitüsü’nün yayını Senelik’ta bir asırlık sırrın bilgileri yer aldı. Apartmanın mimarının 100 senedir zannedildiği benzer biçimde Giulio Mongeri değil, genç yaşta yaşamını kaybeden Levanten mimar Alessandro Valeri olduğu ortaya konmuştu. Enstitünün çalışmasında yer verilen belgede Valeri’nin isminin iyi mi ortaya çıkmış olduğu ile ilgili çarpıcı bilgiler aktarıldı. Bu bulgu, İstanbul’un mimarlık geçmişine dair bilinenleri değiştirirken, Valeri ile ilgili kayıtların ortaya çıkış serüveni de tarih meraklılarının ilgisini çekiyor. Öte taraftan araştırmada İttihat ve Terakki’nin önde gelen isimlerinden Habib Bey için meydana getirilen apartmanın, o dönemde yeni ortaya çıkan ‘Türk-Müslüman burjuvazi’nin sembol yapısı olarak görüldüğü belirtiliyor.
Valeri’nin hikâyesi, İstanbul’un bugün azca malum Levanten tarihini de ortaya koyuyor.
AİLE ARŞİVİNDE BULUNDU
Uzun süre terk edilmiş bir halde duran, son yıllarda restore edilerek kültür merkezine dönüştürülen yapı, bugüne dek çoğunlukla ‘Birinci Ulusal Mimarlık Akımı’ içinde, meşhur mimar Giulio Mongeri’ye atfedilerek anıldı. Bu informasyon; belediye açıklamalarından bilimsel niteliği olan metinlere, popüler tarih yazılarından toplumsal medyaya kadar tekrarlandı. Sadece bu atıf hiçbir süre kati belgelere dayanmıyordu. Paolo Girardelli’nin emek vermesi, İtalya’nın Faenza kentinde bir aile arşivinde bulunan ortalama yüz çizim ve plan üstünden bu hatası düzeltti. Ortaya çıkan belgeye bakılırsa aparmanla ilgili tüm çizimlerde, “Villa Habib Bey à Ak-Serai” başlığıyla yer alırken, imza olarak ise “Alessandro Valeri” ismine yer veriliyor. Senelik’ta bu durum yalnızca bir isim değişikliği değil; İstanbul’un mimarlık anlatısında unutulmuş bir kuşağın hatırlanması olarak ifade ediliyor.
KİMDİR BU VALERİ?
1887’de İstanbul’da doğan Alessandro Valeri, aslına bakarsak bir yabancı değil; Levanten bir İstanbullu. Babası, Endüstri-i Nefise Mektebi’nin ilk hocalarından ressam Salvatore Valeri; anası ise İstanbul doğumlu Ermeni Katolik Maria Lekegian’dı. Vaftiz babası ise bizzat Alexandre Vallaury’ydi. Galatasaray Lisesi’nde okuyan Valeri, Endüstri-i Nefise’de mimarlık eğitimi aldı. Projelerinde çoğu zaman Osmanlı süsleme sanatını kullandı.
NE DOĞU NE BATI
Valeri’nin hikâyesi, İstanbul’un bugün azca malum Levanten tarihini de ortaya koyuyor. Levantenler, fazlaca dilli, fazlaca kültürlü, Avrupa ile İstanbul içinde mekik dokuyan, mimarlık, tecim, sanat ve mühendislikte etkin adlar olarak biliniyor. Bulgur Palas’ın mimarisi de Levanten üslubunu yansıtan bir çizgi olarak değerlendiriliyor.
İTTİHATÇI İSİMLER
Senelik’ta yapının tarihsel ve siyasal anlamına yönelik de çarpıcı bilgilere veriliyor. Bulgur Palas’ı yaptıran Habib Bey, İttihat ve Terakki’nin yükselen figürlerinden biri olarak anlatılıyor. Cenk yıllarında büyük bir servet edinen İttihatçı adlar o dönemde yeni bir “Türk-Müslüman burjuvazisi” yaratma projesinin parçası olarak tanımlanıyor. Sadece o dönemde yapı tamamlanamazken Habib Bey Malta’ya sürgüne gönderiliyor. Valeri de 1920’de, 33 yaşlarında İspanyol gribi sebebiyle yaşamını kaybedince Bulgur Palas, sahipsiz kalıyor.
İtalya’nın Faenza kentinde bir aile arşivinde bulunan çizimler gerçeği ortaya çıkardı.
İSMİ BİLİNMİYORDU
Restorasyon sürecinin arkasından, yapı hizmete açılırken Alessandro Valeri’nin adı geçmiyordu. Mimari kimlik netleştirilmezken yapı, anonim bir “ulusal mimarlık örneği” olarak sunuluyordu. Senelik’ta yer verilen belgelere bakılırsa Valeri’nin çizimleri, iç mekânların mermer kaplamalar, alçı süslemeler ve varlıklı bezemelerle tasarlandığını açıkça gösteriyordu.
[email protected]
Kaynak: Web Hususi
