Latin ABD’da popülist aşırı sağın yükselişi tüm kıtanın siyasal haritasını değiştirmeye başladı. Son bir kaç ayda kıtanın tutucu adayları yedi ülkede başkanlık seçimini kazanmıştır. Kazananların büyük kısmı ABD Başkanı Donald Trump ve hükümeti tarafınca açıkça kamuoyu önünde desteklendi. Sağcı başkanların önü açıldı, yeni askeri ve ekonomik anlaşmalar imzalandı. ABD merkezli medya kurumlarında Şimal ve Cenup ABD kıtalarında sağcılığın yükselişi kabahat, göç ve ekonomik durgunlukla açıklanırken tabloyu Haber Global Web Hususi’e yorumlayan Meksikalı felsefeci ve araştırmacı Dr. Georgette R. Kuri’ye gore kıtalar, bir taraftan bağımlı kapitalizm modelinin yarattığı yapısal sıkışmayla savaşım ediyor öteki taraftan enerji, tehlikeli sonuç mineraller ve emek gücü sebebiyle ABD tarafınca öncelikli jeopolitik savaşım alanına dönüştürülüyor.
Javier Milei’nin testereyle sembolleştirdiği köktencilik neoliberal piyasacılık, Latin ABD’daki yeni aşırı sağın en karikatürize yüzüne dönüştü. Bu yüze ise ağır toplumsal kesintiler birlikte rol alıyor. (Fotoğraf: Reuters)
ARJANTİN İLE BAŞLAYAN SAĞ DALGA
Yeni devrin en görünür kırılmalarından biri, Javier Milei’nin 2023’te Arjantin’de iktidara gelmesi oldu. Kamu harcamalarını sert halde azaltan, kamu çalışanlarını işten çıkaran ve sübvansiyonları kesen Milei, köktencilik piyasacılığı yeni sağın siyasal gösterisine dönüştürdü. Ekvador’da Daniel Noboa, ordunun iç güvenlikteki rolünü genişletirken ABD ile her alanda işbirliğini artırdı. 2025 ve 2026’da tablo daha da belirginleşti. Honduras’ta Trump’ın desteklediği Nasry Asfura, Şili’de göç ve kabahat karşıtı sert politikalarla José Antonio Kast, Kosta Rika’da ise muhteşem hal ve mega cezaevi önerileriyle Laura Fernández iktidara geldi. Peru’da Keiko Fujimori, Haziran 2026’daki seçimi kazanırken sınırların silahlandırılması ve El Salvador tipi cezaevi politikalarını öne çıkardı.
SON ÖRNEK KOLOMBİYA
Dönüşümdeki son halka ise Kolombiya oldu. Trump’ın açık desteğini alan Abelardo de la Espriella, uzlaşı görüşmelerini sonlandırma ve mega cezaevleri kurma vaadiyle Haziran seçimlerini kazanmıştır. Bu tabloya El Salvador Devlet Başkanı Nayib Bukele’nin oluşturduğu model de ekleniyor. Kitlesel tutuklamalar, muhteşem hal Kast’tan de la Espriella’ya kadar yeni sağın değişik temsilcilerince örnek alınıyor. Paraguay’da Santiago Peña ise yeni bir sağa dönüşten ziyade Colorado Partisi’nin uzun soluklu tutucu iktidar çizgisini temsil ediyor. Latin coğrafyasındaki sağ hükümetlerin bir başka ortak noktası ise protestolara karşı kitlesel tutuklamalar yapılması ve yerli halkların topraklarından uzaklaştırılması yönündeki uygulamalar.
ABD-ÇİN REKABETİNİN MERKEZİ
Mevzu hakkında hazırlanan oldukca sayıda araştırmaya gore ekonomik çıkmazların ve örgütlü suçun yarattığı toplumsal kaygılar, çözüm olarak daha kuvvetli güvenlik aygıtlarının ve daha sert piyasa politikalarının yolunu açıyor. ABD Başkanı Donald Trump’ın Asfura ve de la Espriella’ya açık desteği ise popülist aşırı sağın kıtadaki yükselişinde ABD’nin oynadığı rolün en açık örnekleri durumunda. Kolombiya’daki iktidar değişiminin peşinden yeni hükümet Washington öncülüğündeki “Shield of the Americas” girişimine katıldı. Öteki taraftan kıtanın lityum, bakır, gümüş, altın, petrol, naturel gaz ve öteki stratejik hammaddelerdeki ağırlığı, ABD-Çin rekabetinin sertleştiği dönemde bölgenin önemini daha da artırıyor.
Dr. Kuri’ye gore hükümetlerin sağcı yada ilerlemeci olması tek başına bağımlılığı ortadan kaldırmıyor. Probleminin merkezinde kıtanın dışa bağımlı üretim modeli bulunuyor. (Fotoğraf: Reuters)
DÖNÜŞÜMÜN GEREKÇESİ BAĞIMLI KAPİTALİZM
Mevzu hakkında düşüncelerini paylaşan Meksikalı felsefeci ve araştırmacı Dr. Georgette R. Kuri ise kıtanın küresel paracı finans sistemi içindeki bağımlı konumunun sürdüğünü ve neoliberal dönemde bu bağımlılığın yeni biçimler kazandığını belirtiyor. Kuri’ye gore neoliberalizm altında hükümetler iktisat politikalarını değişiklik yapmak yerine bağımlı paracı ilişkilerin sürdürülmesinde halen merkezi rol oynuyorlar. Düşünüre gore günümüzde Latin ABD’da iki ana siyasal yönelim karşı karşıya: Bir yanda köktencilik neoliberalizmi körükleyen popülist sağ, diğer yanda neoliberalizmden kopmaya çalışan ilerlemeci ve yeni-kalkınmacı karşıcılık. Kuri mevzu hakkında şunları ifade etmekte: “Hiçbir taraf, hammaddeler ve birincil ürün ihracatına dayanan bağımlı üretim modelini aşamıyor. Dolayısıyla Batı medyasında ileri sürülen, organize kabahat, yolsuzluk ve ekonomik belirsizlik karşısında halkların sağcı liderleri seçtiği yönündeki yorumlar son aşama yetersiz. İktidarlar değişse bile dış finansmana, hammadde ihracatına ve küresel ana paraya bağımlı ekonomik yapı varlığını koruyor. Bu yapının haricinde kalabilen tek ülke ise Küba.”
ABD SALDIRGAN VE MÜDAHALECİ OLUYOR
Kuri, bugünkü dönüşümü bununla birlikte “neo-emperyalizm” kavramıyla açıklıyor. Latin ABD’nın enerji kaynakları, tehlikeli sonuç mineralleri ve emek gücü, bölgeyi kapitalizmin tekrardan üretimi açısından stratejik hale getiriyor. Kuri, ABD’nin baskısının arttığına da vurgu yapmış olup şu ifadeleri kullanıyor: “Küresel hegemonyası aşınan ABD bu durumda Latin ABD karşısında daha saldırgan ve militarist bir çizgiye yöneliyor. Trump hükümeti, bağımsız ülkelerin her alanda içişlerine müdahil oluyor. Baskı kurup tehdit edebiliyor. Latin ABD ülkelerinin bağımlı pazar olarak küresel finans sistemine eklemlenme biçiminin değiştirilmesi gerekiyor.”
[email protected]
Kaynak: Web Hususi
