ABD ile İran arasındaki savaşın askeri cephesinde diplomatik çözüm arayışları sürerken Washington bu kez ekonomik cephede kapsamlı bir hücum başlattı. ABD Gömü Bakanı Scott Bessent’in “ekonomik D-Day” olarak tanımladığı yeni yaptırım kampanyasının hedefi yalnızca İran yönetimi değil, Tahran’a ekonomik yaşam elde eden ülkeler, bankalar ve firmalar. Iktisat medyasında yer edinen değerlendirmelere gore Washington’ın yeni hamlesinin İran ekonomisini ne seviyede sarsabileceği tartışmalı bir mevzu. Yer verilen son tehlikeli sonuç bilgiler İran’ın dış ticaretinde en mühim ülkenin Çin bulunduğunu ortaya koyuyor. Mesela Internasyonal Tecim Merkezi (ITC) verilerine dayandırılan analize gore Çin, 2025’te İran’ın ihracatının yüzde 26,9’unu tek başına gerçekleştirmiş oldu. Sadece bu sayı İran’ın petrol ticaretinin tamamını yansıtmıyor. İran’ın petrol satışlarının, bilhassa Çin’e meydana getirilen sevkiyatların, siyasal ve yaptırım nedenleriyle resmi istatistiklerde noksan gösterilebildiği belirtiliyor.
Washington’ın ağır yaptırım baskısı müttefiklerine de zarar verebilir.
ABD’NİN BÜYÜK AÇMAZI
ABD’nin yeni yaptırım stratejisinin en büyük açmazı da burada ortaya çıkıyor. ABD’nin, İran’ın ekonomik damarlarını kesebilmesi için Çin’in İran’la petrol ve tecim ilişkisini ciddi şekilde sınırlandırması gerekiyor. ABD-Çin Iktisat ve Güvenlik İnceleme Komisyonu’na gore Çin, İran’ın en büyük tecim ortağı ve 2025’te iki ülke arasındaki açıklanan tecim hacmi 9,96 milyar dolar oldu. Sadece Çin’e meydana getirilen ve resmi tecim rakamlarına yansımayan İran petrol ihracatı da hesaba katıldığında birlikteliğin gerçek boyutu oldukca daha büyük. Pekin ise Washington’ın baskısına boyun eğmeye hazır görünmüyor. Çin Dışişleri Bakanlığı, ABD’nin tek taraflı yaptırımlarına karşı bulunduğunu ve kendi çıkarlarını korumak için lüzumlu önlemleri alacağını deklare etti. Financial Times da Washington’ın planının başarısının büyük seviyede Çin’in tavrına bağlı bulunduğunu ve Pekin’e yönelik daha sert yaptırımların ABD-Çin ilişkilerinde ciddi sonuçlar doğurabileceğini belirtiyor.
TÜRKİYE İÇİN ÖNEMLİ
İran’ın mühim tecim ortaklarından biri de Türkiye. BBC’nin aktardığı ITC verileri Türkiye’yi İran’ın başlıca tecim ortakları içinde gösteriyor. Türkiye’nin durumu Çin’den değişik. Ankara, Washington’la NATO müttefiki olarak yakın bir güvenlik ilişkisine sahipken İran’la 560 kilometreyi aşan kara sınırını ve enerji bağlantılarını koruyor. Son verilere gore Türkiye’nin İran’la ticareti 2025’te milyarlarca dolarlık seviyedeydi ve Washington’ın yeni yaptırım politikası Çin’in yanı sıra Türkiye, Hindistan ve öteki İran tecim ortaklarını da baskı altında bırakabilir. Reuters, ABD’nin bilhassa dolar merkezli küresel finans sistemindeki ağırlığını kullanarak İran’la tecim icra eden ülkelerin finansal erişimini sınırlama kapasitesine dikkat çekiyor.
IRAK VE PAKİSTAN
İran’ın ekonomik ağı Çin ve Türkiye ile sınırı olan değil. Irak, İran’ın en mühim bölgesel tecim ortaklarından biri. Son verilere gore iki ülke arasındaki tecim 2025’te 10 milyar doların üstüne çıktı. İran’dan Irak’a besin, tüketim malları ve öteki ürünlerin ihracatı bu birlikteliğin mühim bölümünü oluşturuyor. Sadece Irak bununla beraber ABD’nin ekonomik sistemine kuvvetli şekilde bağımlı. Bu durum Bağdat’ı, Washington ile Tahran içinde zor bir seçime itiyor. Pakistan da benzer bir ikilemle karşı karşıya. Analizlere gore İran’la sınırı bulunan Pakistan, Tahran’la ekonomik ve siyasal ilişkilerini korumak isterken ABD ile de mühim ticari bağlara haiz. Üstelik Pakistan, İran ile ABD arasındaki diplomatik temaslarda arabuluculuk görevi üstlenmeye çalışıyor. Dolayısıyla Washington’ın ağır yaptırım baskısı İslamabad’ın hareket alanını da daraltabilir.
Internasyonal Tecim Merkezi (ITC) verilerine dayandırdığı analizine gore Çin, 2025’te İran’ın ihracatının yüzde 26,9’unu tek başına gerçekleştirmiş oldu.
İRAN’I ÇÖKERTİR Mİ?
Washington’ın hesabı İran’ın dışarıdan para kazanmasını zorlaştırmak, petrol gelirlerini kesmek ve İran’la tecim icra eden ülkeleri ABD finans sisteminden dışlanma tehdidiyle geri adım atmaya zorlamak. Sadece uzmanlar İran’ın onlarca senedir yaptırımlar altında yaşamaya alıştığına dikkat çekiyor. Oxford Economics değerlendirmesinde yeni yaptırımların İran’ın gelirleri üstündeki direkt tesirinin “bir miktar zayıf” kalabileceği belirtiliyor. International Crisis Group’tan Ali Vaez ise aslolan meselenin yeni yaptırımlar koymak değil, bu tarz şeyleri küresel ölçekte ne kadar etkili uygulayabilmek bulunduğunu vurguluyor.
[email protected]
Kaynak: Web Hususi
