Pelin Akdemir / Gazete Duvar
Bursa’nın ilçesi İznik’i ziyaret eden Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi (ICOMOS) uzmanları, tarihi dokuların bozulması nedeniyle bu ilçenin UNESCO Dünya Mirasları kalıcı listesine alınmasına ilişkin olumsuz görüş bildirdi.
İznik’in Dünya Mirası statüsüne alınması için kampanya 2016 yılında başladı ve bakanlık resmi olarak 2022 yılında ihaleyi sundu. İlçe, binlerce yıllık tarihi eserleriyle “açık hava müzesi” olarak değerlendiriliyor. Ancak ICOMOS uzmanları, özellikle Ayasofya Orhan Camii gibi yapıların bütünlüğünün bozulduğuna dikkat çekerek İznik’in tarihi eserlerinin korunmasında önemli eksiklikler ve restorasyon hataları tespit etti.
ICOMOS tarafından görevlendirilen uzman Gabriela Semova Koleva, alanların koruma durumunu değerlendirmek üzere 16 Nisan 2024’te İznik’e geldi. Bir hafta süren programda Koleva, sunumlara katıldı ve teknik değerlendirmeler için saha ziyaretleri gerçekleştirdi.
ICOMOS uzmanları, tarihi malzemelerin yeniden kullanılmasını ve restorasyon hatalarını eleştiren olumsuz değerlendirmelerde bulundu. Yerel haber kaynağı Başka Gazete, İznik’in Dünya Mirası statüsüne ilişkin ilk olumsuz değerlendirmesini ilk kez 6 Haziran’da bildirdi. Değerlendirme nihai olmadığından kamuoyuna resmi bir açıklama yapılmadı.
Değerlendirmede, İznik’in gelişimi sırasında tarihi unsurların yeniden kullanıldığı, anıtların zarar gördüğü ve değiştirildiği, bunun da tarihi süreçler ve modern gelişmeler nedeniyle birçok yapının bütünlüğünün tehlikeye girdiği belirtildi.
Aslen Roma döneminden kalma bir spor salonunun üzerine inşa edilen, 1331 yılında Orhan Gazi tarafından camiye dönüştürülen, Sultan Süleyman döneminde mimar Sinan tarafından yenilenen, 1930’larda müze olarak açılan ve yeniden dönüştürülen Ayasofya Orhan Camii buna bir örnektir. 2011 yılında camiye.
İlçedeki restorasyon çalışmaları, Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın onayı ile belediyenin görevlendirdiği müteahhitler tarafından gerçekleştiriliyor.
ICOMOS raporuna göre, özellikle Ayasofya’da net bir koruma vizyonu ve kontrol mekanizmalarının olmayışı nedeniyle önemli müdahaleler ve uygunsuz restorasyonlar meydana geldi. Raporda, bu durumun tarihi binaların bütünlüğünü olumsuz etkilediği belirtildi. Kentin surları ve anıtsal kapıları da modern gelişmelerden etkilenmiştir.
Yerel arkeolog Gülay Sert, İznik’in tarihi dokusunun bozulmasıyla ilgili kaygılarını paylaştı. “Değerli kültürel varlıklara sahip olmak onları koruma sorumluluğunu da beraberinde getirir. ICOMOS raporu İznik’te bu sorumluluğun yeterince yerine getirilmediğini gösteriyor” dedi.
Çatalhöyük ve Aphrodisias gibi UNESCO Dünya Mirasları’nda görev yapan Sert, İznik’in listeye eklenmesindeki gecikmeyi eleştirerek, ilçenin eşsiz tarihinin hemen tanınması gerektiğini söyledi.
“İznik’in tarihi dokusuna yönelik ihmal yıllardır sürüyor. İslami dönem yapıları restore edilmek yerine neredeyse tamamen yeniden inşa edildi. Helenistik dönem yok, Ayasofya örneğinde olduğu gibi Roma dönemine yönelik çalışmalar da yetersiz.”
Arkeolog, eklenen minareyi “çan kulesine yapıştırılmış dondurma külahına” benzetti. Şöyle devam etti: “Mimar Sinan mezarında ters dönecekti. Raporda da belirtildiği gibi bina özelliğini kaybetmiş durumda.”
Sert, 14. yüzyıl sonu ile 16. yüzyıl başı arasında yapıldığı sanılan Birinci Murad Hamamı’nın restorasyonunu örnek gösterdi. “Murat Hamamı sanki bugün yapılmış gibi yepyeni görünüyor.”
Ayrıca çalışmalar sırasında 2. yüzyıl Roma dönemine ait sütunlu yolun bir kısmı ortaya çıkarıldı. Sert’e göre restorasyon ekibi, yolu ziyaretçilere görünür kılmak ve keşfi yerel halka duyurmak konusunda kötü bir iş çıkardı.
Sert, şöyle devam etti: “İznik’in kültür varlıklarına dair söylenecek çok şey var.” “Müzenin mimarisi bile İznik’in tarihi dokusuna yakışmıyor. Bina bir terminali andırıyor ve bana bir örümceği hatırlatıyor. Ne yazık ki Dünya Mirası statüsüne ulaşmak zaman alacak gibi görünüyor. Tespit edilen eksikliklerin bir an önce giderilmesini ve İznik’in hak ettiği onura kavuşmasını diliyorum.”
(Ayşenaz Toptaş’ın İngilizce versiyonu)
