Aralarında Isabella Colbran, Fanny Mendelssohn-Hensel, Johanna Kinkel, Clara Schumann, Pauline Viardot, Cecile Chaminate, Amy Cheney Beach, Puldowski, Florance Prince benzer biçimde önde gelen yabancı hanım bestecilerin yanı sıra iki yerli modern bestecimiz Derya Derin ve Aysim Dolgun Ildız’ın eserleri icra edildi.
İlk olarak Birgül Su Ariç’in yaptığı Isabella Colbran’ın ”La Speranza al cor mi dice” prelüdüne geçmeden ilkin genel olarak operanın dünyada ve vatanımızda ortaya çıkış koşullarından anlatmak, entelektüel kaygımızı bir nebze olsun dindirir diye düşünüyorum.
Kıymetli müzik yazarı ve eleştirmeni müteveffa Ahmet Say (piyanist Fazıl Say’ın babası) operanın tarih sahnesine çıkışını hazırlayan etmenleri, müzik tarihini oldukca kapsamlı ve doyurucu bir halde ele almış olduğu Müzik Zamanı adlı eserinde şöyleki belirtir;
Opera,iki sanat branşının temelleri üstünde terfi etmiştir. Tiyatro ve müzik. Sadece opera bu iki sanat branşının üst üste getirilmesi ya da birbirine yapıştırılması değildir. Tiyatro ile müziğin kaynaştığı; edebiyat, bilhassa şiir ve plastik sanatların güç verdiği bir sanat bileşimidir opera. Tiyatro sanatındaki söz, operada müziğin akışını engellemez; aynı şekilde, müzik de söz’ün önemini gölgelemez. Bu ikisi, birbirinin anlatımını güçlendiren yeni bir sanatı, operayı geliştirmiştir.
Curt Sachs (Say aktarıyor) 16.yüzyılın sonlarında operanın doğuşundaki toplumsal ve kültürel şöyleki anlatmaktadır: ”Paris’te şiir ve müzik akademisinin kurulması, Floransa’da ressam Angelo Bronzino’nun ve Kurtulan Kudüs şairi Torquato Tasso’nun klasikçiliği, İtalyan ve Fransız mimarlığında, bilhassa Palladio’nun eserlerinde tam klasik Vitruvius yasalarına bağlılıkla adım atar.”(Say Ahmet,Müzik Zamanı,syf.183-184)
Hümanizm ile insanoğlunun ve ferdin doruklarında at koşturan Rönesans devrinde müzisyenler edebiyatla ilgilenmeye başlayıp Yunan dramlarıyla ilgilenmeleri sonucunda ‘musikinin söz ile ifade etmesi sonucunda opera ilk meyvelerini vermiştir. Floransa Okulu’nun tirmizleri Jacopo Peri ve Giulio Caccini 1594’te Dafne’yi yazarak ilk operacılar olma şerefine nail olmuşlardır. Opera her ne kadar Floransa’da meydana gelmişse de onu dizgesel bir alana koyup geliştiren Venedik Okulu’dur. Bu okulun en mühim temsilcisi ve keza operaya sanatla alakalı ve teknik gelişmesinde yeni formlar getiren Monteverdi’nin L’Orfeo eseri Rönesans sanatında Barok Devri’ne geçişin kapısını aralayacaktı operaya. Monteverdi’nin L’Orfeo’da bilhassa bu ‘recitatif’, ‘arya’,’ koro’ ve ‘orkestra’ benzer biçimde operanın temel öğelerini bir araya getirerek yeni bir sanat formunun doğuşunu muştuladı. Esasen bu durum Rönesanstan beri tevarüs eden polifonik (oldukca sesli) sisteme karşı, insan sesi için yazılmış monodik (tek sesli) bir formun gerekliliğindendi.
Öteki taraftan Alman ekolü olarak 1627’de Henrich Schütz’ün Dafne’si,Fransa’da J.Baptiste Lully,İngiltere’de Henry Purcel Barok Devri’nde operaya öncülük etmişlerdir. Londra’da italyan operalarının temsil edilmesi için kurulan Krallık Müzik Akademisi’nin yönetciliğine getirilmiş, müzikte Barok Devri’nin kim bilir zirve adı G.Friedrick Handel’in; ‘Rinaldo’, Flavio, Jül Sezar, Orlando ve Alcina’sı her ne kadar sert eleştirilere maruz kalmışsa da operaya epeyce onur bahşetmişti.
Handel’in hayata gözlerini yummassından oldukca fakat oldukca kısa bir süre sonrasında, Almanya’da klasik müzikte bir münadinin sesi duyuldu. Orfeo ve Euridice isminde operasıyla o dönemde mevcut opera formunun kalıplarını yıkarak yeni bir çığır açtı Christhop Willibald Gluck. Gluck’un reformcu yanı kesinlikle Barok’un karmaşa, biçimci,süslemeci bir saray müziğinin karşısında yer alıyordu. Onun partisyonları klasik döneme kapı aralayan dengeli, yalın ve saf bir düşüncenin ürünüydü. Onun,hikayeyi daha gerçekçi ve karakterlerin duygu durumunu daha etkili bir halde dramatize etmek için kullandığı ‘recitativo stromentato’ yöntemi operada {hiç de} yeni olmayan yeni bir buluştu. Böylece operada theatral ve müzik birliği büyük oranda sağlanmış oluyordu.
18.yüzyılın ikinci yarısına gelindiğinde dünya oldukca daha değişik politik ve ekonomik tekamüliyetlere hamile kaldı.1789’da Fransız İhtilali,1776’da ABD’nın bağımsızlaşması ,1804-1815 yılları arasındaki Napolyon Savaşları ile İngiltere’de oluşum gösteren sınai kapitalizmin inkişafı hakeza politik, toplumsal ve ekonomik orta derecede meydana gelen gelişmeler müzik sanatını da etkilemiş, Bach ve Handel’in getirmiş olduğu yoldam ve formlar tedricen kaybolmuş ve yeni ekol ve formların oluşması kaçınılmaz olmuştu. Bilhassa üvertür, senfoni ve konçerto alanında devrimci adımlar atıldı. Bu dönemin tilmizleri Haydn, Mozart ve Beethoven Romanik İhtilal’e değin Viyana Okulu çevresinde fildişi kulelerinden çağa sesleneceklerdi. Mozart’ın ‘Büyülü Flüt’,Beethoven’ın ise ‘Fidelio’ operaları klasik çağ operasının şekil ve karakterini temsil etti.
19.yüzyıl’ın endüstrileşme, makineleşme, kitleselleşmiş katastrofik atmosferine gelindiğinde klasik müzik bendini aşmış bir set benzer biçimde dönemin mevcut koşullarından uzak durmadı/duramadı. İşte, duyguları bir uçurumun kenarında terk eden, bendini aşmış bir çağlayan bir fırtına ve bir kaos abidesi: Richard Wagner!
Alman duygusal operasının karakterinde mevcut olması ihtiyaç duyulan ne var ise, Alman idealizminin tüm inişleri ve çıkışlar Wagner’de tanrısal bir yapıya bürünmüş gibidir. Tarih,efsaneleşmiş ve mitoloji ile harmanlanmış acıklı ve ağlatısal operasıyla tüm devirlerin antitezi fakat bizatihi 19.yüzyılın kendisidir Wagner.Onun dramaları, seyirciyi coşku ve sarsıntıyla baskılar. İşte, Tristan ve İsolde, Nibelungen Yüzüğü, Lohengrin, Tanhauser….
Wagner’in öteki bir öteki çağdaşı ve Weimar’da kendisini tamamen modern senfoni ve operaya vakfeden, piyanonun duygusal temsilcisi Liszt’in ‘Macar Rapsodisi’ bu devrin meyvelerindendir. Aynı şekilde Wagner ile beraber ilk romantiklerden ve Alman operasının babası olarak kabul edilen Von Weber’in 1821’de Berlin’de temsil edilen ‘Der Freischütz’ operasının elde etmiş olduğu başarı kesinlikle azımsanacak özellikte değildi.
Yüksek bir şan birikimine haiz olan İtalya operası 19.yüzyılda Alman ekolüne koşut olarak ortaya çıktı. İtalyan operası 18.yüzyılların sonuna doğru üstünlüğünü Fransız operasına kaptırdıysa da 19.yüzyıl başlarında Rossini’yle eski başarısını tekrardan kazanmıştır.
Son olarak da Wagner iyi mi 19.yüzyıl Alman ekolünün şahikalarında at koşturan engin ve dizginlenemez bir sanatçı ise aynı şekilde İtalya’da , Avusturya işgali altında inleyen bir ulusun yanık bağrından kopan, operanın şahikalarında at koşturan Guiseppe Verdi’yi teğet geçmek olanaksızdır.
İtalyan ulusunun ona ”il vecchio” şu demek oluyor ki ‘yaşlanmış’ anlamına gelen bu isimle anmaları aynı şekilde onun kompozisyonlarının ulusal bilinç ve bilincin değirmeninde harmanlanmasında yatar.Bir nevi müzikte İtalyanların ümit bağladığı general ‘Garibaldi’ydi.
Verdi; Rossini, Bellini ve Donizetti’nin yolundan gitmekle birlikte kesinlikle çağdaşı Wagner’in en mühim rakibiydi fakat asla Wagner etkisine girmedi. Verdi’nin ilk operalarının librettoları acıklı ve ulusal duygular üstüne yoğunlaşır. Onun opera stilinin en vazıh yanı, acıklı durumları pek belagatli bir melodiye dönüştürme kudretidir. Aida,Otello ve Falstaff operaları bunun en belirgin örnekleridir. Aynı şekilde, Rigletto(1851),Trovatore(1853) ve La Traviata(1953) operaları Verdi’nin dünya genelinde üne kavuşmasını elde eden kompozisyonlar oldu. Bu eserlerde göze çarpan olgu, Verdi’nin operaya getirmiş olduğu yenilikçi halde yatar. Onun izleyiciyi , ses-söz-sahne-orkestra bütünlüğüne eklemleme çabası aynı nedenle operanın ‘teatral’ biçemini ıskalamama kaygısında yatar. Böylece tarihsel anakronizme girmeden ana hatlarıyla operanın gelişmesi, ekolleri ve temsilcileri üstüne girizgah niteliği taşıyan bir taslak çizmeye çalıştım. Bir sonraki yazıda Türkiye’de operanın gelişmesi ve kurumsallaşması ve İzmir Devlet Opera ve Balesi’nde sahnelenen Hanım Besteciler Gecesi üstüne olan izlenim ve çözümleme yazsını ele alacağım.
Sevgiler…

