Kelimelerin çoğaldığı fakat ağırlığını kaybetmiş olduğu, her zamankinden oldukça yazıp her zamankinden azca “el yazısı” kullandığımız bir çağda kaligrafi, insanoğlunun en temel boyutuyla arasındaki son çıpalardan biri olarak karşımıza çıkıyor. Hızlanmış ve parçalanmış dijital insana rağmen bu kadim sanat, “homo sapiens”e düşünmenin, yazmanın ve yaratmanın devamlı yavaş, bedensel ve bilgili eylemler bulunduğunu hatırlatıyor.
İspanyol hattat Nuria García Masip sanatını La Voz de Ibiza‘ya söyledi:
Ibiza ile ilişkiniz nedir?
Ibiza’da, Santa Gertrudis civarlarında kırsalda doğdum. Hayatımın değişik dönemlerinde adanın en korunaklı ve sessiz bölgelerinde yaşadım. Fazlaca göçebe bir yaşam sürsem de, Ibiza’da doğan yada yaşayanlar için adanın derin bir iz bıraktığına inanıyorum. Ibiza, kültürel kesişmelerin, inzivanın ve yaratımın geçmişine haizdir; benim için de manzaranın iç gözlemi ve yaratıcılığı beslediği bir yerdir.
Kaligrafi bir sanat mıdır?
Kesinlikle. Çin, Japon ve İslam kültürleri dahil pek oldukça kültürde kaligrafi yalnız bir sanat değil, “yüce sanatların” önderlik yapar. Bir harfin soyut çizgisinin, figüratif bir görüntüden oldukça daha derin bir şey aktarabileceği kabul edilir. Arap kaligrafisi; kitabından mimariye, tekstilden objelere kadar her yüzeyi kapsamış ve İspanya’dan Güneydoğu Asya’ya kadar geniş bir coğrafyada en üstün sanat içerikli biçim kabul edilmiştir.
– Kaligrafi ile iyi mi tanıştınız ve sizi iyi mi büyüledi?
90’lı yılların sonunda, Fas’ın Fes şehrindeki medinede geleneksel sanatları araştırırken derin bir bağ kurdum. Orada bana ilk kamış kalemimi, kağıdımı ve mürekkebimi veren kendi kendini yetiştirmiş bir hattatla tanıştım. Bu kadar rahat malzemelerle bu denli yoğun bir güzelliğin yaratılabilmesi beni büyüledi. O an kaligrafinin gerçekte ne işe yaradığını keşfettim: Çizginin sanatı.
– Hangi ekolde eğitim aldınız?
Türk-Osmanlı ekolü içinde klasik Arap kaligrafisi eğitimi aldım. İstanbul’da uzun seneler yaşadım ve usta-çırak ilişkisine dayalı geleneksel yöntemle hocalardan ders aldım. Temel olarak sülüs ve nesih şeklinde kanonik stilleri çalıştım. Şu an Sorbonne’da bu okulun kaligrafisi üstüne sanat zamanı doktoramı bitirmek üzereyim.
– Kaligrafiyi sıfırdan yaratıcı bir seviyeye taşımak ne kadar sürer?
Kaligrafi öğrenmeyi devamlı klasik bir enstrüman çalmaya benzetirim. Erken adım atmak ve elin o duyarlı hareketleri ezberlemesi için binlerce saat ergonomik yapmak gerekir. Hattatlık icazetimi almam yedi yılımı aldı, sadece bu aslına bakarsak yolun yalnız başlangıcıdır. Sanatta yada sporda olduğu şeklinde, hakikaten derinleşmek için seneler gerekir. Süratli bir öğrenme süreci değildir fakat dönüştürücüdür.
– Klasik İslami yazılar niçin bahseder?
İnançtan, bilgiden, ahlaktan, güzellikten ve insanlık durumundan bahsederler. Kur’an metinlerini, duaları, şiirleri ve hikmetli sözleri ihtiva ederler. İzleyiciyi hem mesajla hem de çizginin uyumuyla yükseltmeyi amaçlarlar. Kaligrafi, kelimenin ruhani bir boyuta haiz olduğu bir aktarım ve bellek sanatıdır.
– Bazı kompozisyonlar mandalaları çağrıştırıyor, bu bir rastlantı mü?
Tamamen rastlantı olmayabilir. Kültürel bağlamlar değişik olsa da, her iki anane de evrensel gerçekleri aktarmayı amaçlar. Formlar vasıtasıyla odaklanma, düzenleme ve tefekküre yönlendirme arayışı ortaktır. İslami kaligrafideki dairesel kompozisyonlar birlik, merkez ve dönüş fikirlerine cevap verir.
– Kaligrafi çalışmak isteyen birinde hangi özellikler olmalıdır?
İlk hocam Mohamed Zakariya’nın söylediği şeklinde: “Kaligrafi %99 sabır, %1 kabiliyettir.” Sadece o sabrı beslemek için yaptığınız işe duyduğunuz sevgi şarttır. Bir Türk atasözü der ki: “Aşk olmadan meşk olmaz.” Bu sanata derin bir tutku duymadan, gerektirdiği sürekliliği sağlamak imkansızdır.
– Yaratım sürecinin üzerinizdeki duygusal tesiri nedir?
Kaligrafi, coşku yada üzüntü şeklinde dalgalı bir ruh haliyle yapılamaz. Klasik kaligrafi yazmak için “sakin bir göl şeklinde” olmaya çalışmalısınız. Duyguları bir kenara bırakıp tamamen ana odaklanmak gerekir. Kaligrafi o süre bir sığınağa dönüşür. Amaç duygularımızı dışa vurmak değil, harfi en saf arketipiyle yansıtmaktır.
– Öteki kaligrafik geleneklerle, mesela Japon kaligrafisiyle ne şeklinde farklar var?
Disiplin, usta-çırak ilişkisi ve çizginin saflığının içsel saflığı yansıttığı fikri açısından pek oldukça paralellik var. Sadece güzel duyu olarak oldukça farklılar. Japon kaligrafisi fırça ile yapılır; daha jestsel ve hızlıdır. Arap kaligrafisi ise kamış ile yapılır; daha yavaş, ölçülü ve kontrollü bir süreçtir.
– Kullandığınız malzemeler nedir?
Bayağı bir sazdan yapılmış kamışın muhteşem bir yaratım aracına dönüşmesi beni büyülüyor. Eserlerimde geleneksel teknikler kullanıyorum: Kamış kalemler, el yapımı hazırlanmış kağıtlar ve is karasından klasik yöntemlerle üretilmiş is mürekkebi. Ek olarak varak altını mürekkebe dönüştürerek kullanıyorum.
– Günümüzde dilin ve kelimelerin bir “risk” altında olduğu, insanların artık el yazısından uzaklaştığı fikrine katılıyor musunuz?
Bu tespite tamamen katılıyorum. Hızın, kelime kalabalığının ve ironik bir halde anlam kaybının yaşandığı bir zamanda yaşıyoruz. Politik, kültürel ve insani düzeyde uç bir noktadayız. Bu bağlamda kaligrafi adeta bir direniş eylemi haline geliyor. Kendisi de bir hattat olan eşimle beraber sık sık “akıntıya karşı yüzen balıklar şeklinde” olduğumuzu söyleriz. İnsanlar artık yavaşlığa, el alın terine, el ve fikir arasındaki bağa kıymet veren, daha anlamlı bir sanat arayışındalar. Dünyanın değişik yerlerinde verdiğim atölyelerde, oldukça değişik kültürlerden insanların bu “yavaşlama” ve “konsantrasyon” haliyle anında iyi mi bağ kurduğunu görmek oldukça güzel.
