İran’ın içinde bulunmuş olduğu derin kriz ortamında, ülkenin kültürünün, toplumunun ve kimliğinin mühim bir parçası olan beyaz perde, teokratik rejime karşı kuvvetli bir ifade aracı haline geldi.
Ayetullah Ruhullah Humeyni, İran İslam Cumhuriyeti’nin ilk yıllarında şu sözleri söylemişti:
“Bir ülke başka bir ülkeyi işgal etmek istediğinde ilkin kültürünü hedef alır.”
Bu söz, İran rejiminin kültürü stratejik bir alan olarak gördüğünü açıkça ortaya koyuyor. Rejim senelerce şu fikri savundu:
“Ekonomik ambargodan yada askeri işgalden korkmuyoruz; fakat kültürel bağımlılıktan korkuyoruz.”
Bu yüzden İran sineması, Ayetullahların dayattığı muhafazakârlığa karşı kuvvetli bir eleştiri aracı haline geldi. Yürekli yönetmenler, sistemin içindeki çatlakları anlatmanın yollarını buldu.
Sıkıdüzen altında gelişen bir beyaz perde
Devlet nezarete, sıkıdüzen, tutuklamalar ve sürgünlere karşın İran sineması muhteşem bir zenginlik geliştirdi. Bu filmler internasyonal festivallerde büyük başarılar elde ediyor ve hatta Oscar şeklinde ödüllere kadar ulaşıyor.
Ortaya çıkan paradoks dikkat çekici. Baskı arttıkça anlatılan hikâyeler daha simgesel ve daha sofistike hale geliyor.
Bugün İran sinemasının en mühim örnekleri, devlet baskısı altında çalışan yönetmenlerin eserleri.
Mesela Kolay Bir Kaza filmi, yönetmeni Jafar Panahi’nin hapse atılmış olduğu, işkence görmüş olduğu ve film çekmesinin yasaklandığı bir rejimi eleştiriyor.
Benzer şekilde yönetmen Mohammad Rasoulof, hapse girmemek için Almanya’da yaşıyor. Onun Mukaddes İncirin Tohumu filmi geçen yıl Oscar’da En İyi Internasyonal Film kategorisine aday yayınlandı.
Böylece İran rejimi kültürü dış etkilerden korumaya çalışırken, İran sineması kendi toplumunun en kuvvetli ve en rahatsız edici aynalarından biri haline geldi.
Aşağıda, İran’daki bu süreci anlamaya destek olan son yılların mühim filmlerinden bazıları içeriyor.
İran’daki rejimi idrak etmek için 5 film
1. Kolay Bir Kaza
Bu film, sistemdeki çatlakları sessiz fakat kuvvetli bir halde inceleyen yapımlardan biri. Film, İran rejimine yönelik eleştirel bakışı sebebiyle dikkat çekiyor.
Yönetmeni Jafar Panahi, İran’da hapse atılmış, işkence görmüş ve film çekmesi yasaklanmış bir isim. Buna karşın yönetmen üretmeye devam etti ve bu filmimizde hapishanede işkence görmüş olduğu ayları hatırlatan bir anlatı kurdu.
2. Mukaddes İncirin Tohumu

Yönetmen Mohammad Rasoulof, İran’a dönerse hapse gireceği için Almanya’da yaşıyor. Bu yüzden her yeni vizyona giren filmi hem de bir direniş eylemi olarak görülüyor.
Film, Cannes Film Festivali’nde Jüri Hususi Ödülü ve FIPRESCI ödülünü kazanmıştır ve Oscar’a aday yayınlandı.
Gizlice çekilen film, hakim olmak suretiyle olan bir avukatın hikâyesini konu alıyor. Bu süreçte karakter, kişisel değerleri ile yeni görevi arasındaki çatışmayı keşfediyor.
3. En Sevdiğim Pastam

Filmin yönetmenleri Maryam Moghaddam ve Behtash Sanaeeha, bu film sebebiyle İslam Cumhuriyeti’ne karşı propaganda yapmak suçlamasıyla 14 ay ve 1 yıl hapis cezasına çarptırıldı.
Film, yaşlılıkta yaşanmış olan yalnızlık temasını konu alıyor. Senelerce yalnız yaşayan bir karı, tekrardan birini tanımaya karar verir.
Duygusal ve incelikli bir hikâye olan film, rejim tarafınca “ahlaka aykırı” bulunarak eleştirildi. Şu sebeple filmimizde bir karı şarkı söylüyor, dans ediyor ve mutlu oluyor.
4. “Critical Zone”

İran sineması yalnızca Kiarostami yada Panahi şeklinde ustalardan ibaret değil. Ali Ahmadzadeh şeklinde daha genç yönetmenler de yeni bir beyaz perde dili geliştiriyor.
Bu film Locarno Film Festivali’nde En İyi Film ödülünü kazanmıştır.
Film, İran toplumunun gece yaşamını ve şehirdeki görünmeyen alanları ele alıyor. Resmi söylemde nadiren görülen bir gerçekliği göstererek İran sinemasının anlatı dünyasını genişletiyor.
5. “Nader ve Simin: Bir Ayrılık”

Bu film İran sineması için bir dönüm noktası oldu.
Film yalnızca Oscar’a aday gösterilmekle kalmadı, hem de En İyi Internasyonal Film Oscar’ını kazanmıştır. Bu İran sineması için zamanı bir başarıydı.
Film, boşanma sürecindeki bir çiftin hikâyesini ve bu kararın hukuki ve etik neticelerini konu alıyor.
Toplumun karmaşık yapısını son aşama gerçekçi bir halde gösteren film, İran sinemasını daha geniş bir seyirci kitlesine ulaştırdı.
Yönetmen Asghar Farhadi, beş yıl sonrasında Satıcı filmiyle bir Oscar daha kazanmıştır.

