Gama ışını patlamaları (GRB’ler, Gamma Ray Bursts) evrendeki en enerjik olayların başlangıcında geliyor.
Birkaç saniye süresince sema, elektromanyetik spektrumun en enerjik ışığı olan gama ışınlarıyla ansızın aydınlanıyor. Bu ışınlar insan dokularına ve DNA’ya zarar verebilecek kadar güçlüdür. Her neyse ki Dünya’daki yaşam için bu kadar şiddetli patlamalar galaksimizden oldukca uzakta meydana geliyor.
Tamamen bilinmeyen bir patlamaya karşı uyarı
2 Temmuz 2025’te NASA’nın Fermi gama ışını uzay teleskobu, gün içinde birkaç kez tekrarlanan ve daha ilkin asla bilinmeyen bir patlamayı tespit etti. GRB 250702B olarak adlandırılan bu olayın büyüklüğü sebebiyle Hubble dahil dört değişik gözlemevi incelemeye katıldı. Sonuçlar, The Astrophysical Journal dergisinde yayımlandı.
Bu kuvvetli radyasyonun deposu, Samanyolu’ndan uzak bir galakside belirlendi. Peki, astronomların en enerjik ışıkla evreni gözlemlerken bu kadar öngörülemez buldukları bu kozmik felaketlerin genel özellikleri neler?
Her yönden gelebilirler
GRB’ler evrenin belirli bir bölgesinde yoğunlaşmaz; her yönden ve her an meydana gelebilirler. Bir sonraki patlamanın nerede ve ne süre olacağını öngöremediğimiz için NASA’nın Fermi teleskobu şeklinde etken uydular ve Avrupa Uzay Ajansı’nın tasarladığı e-ASTROGRAM şeklinde projeler devamlı gökyüzünü tarıyor.
Aslen gama ışını patlamaları ilk kez 2 Temmuz 1967’de fark edilmişti. ABD uyduları Sovyet nükleer patlamalarını izlerken verilerde olağan dışı bir sinyal tespit etti: birkaç saniye içinde ani bir yoğunluk artışı, keskin bir düşüş, daha minik bir tepe noktası ve peşinden tamamen sönüş. Bu, uzayda insan faaliyetinden bağımsız ilk GRB’nin keşfiydi.
O günden bu yana, evrenin her yöresinden binlerce GRB gözlemlendi. NASA’nın BATSE deneyi bu araştırmalarda öncülük etti.
Birkaç saniyede çok büyük enerji
GRB’ler evrendeki en enerjik olaylardır.
Mesela, bugüne dek kaydedilen en parlak GRB olan GRB 221009A, yalnızca 290 saniyede, Güneş’in 4,5 milyar yılda yaymış olduğu enerjinin 1000 katını açığa çıkardı.
İlk anlarda büyük oranda gama ışını salınır. Peşinden patlamanın yoğunluğu giderek azalır ve X ışınları, ultraviyole, görünür ışık, kızılötesi ve radyo dalgaları şeklinde devam eder. Bu son aşamaya “posluminiscencia” ya da afterglow denir ve çevredeki yıldızlararası gazla etkileşim sonucu oluşur. Bu aşama aylarca sürebilir. Sadece afterglow’u olmayan GRB’ler de gözlemlenmiştir.
Hiçbiri birbirine benzemez
Astronomlar GRB’leri “ışık eğrileri” denen grafiklerle inceler. Bu grafiklerde süre eksenine karşı patlamanın enerjisi gösterilir.
Hiçbir patlama diğerine benzemez: bazıları kısa, bazıları uzun sürer; bazıları zayıf, bazıları oldukca güçlüdür; kimi çoklu tepe noktaları gösterirken kiminde asla olmaz.
Evrenin en yıkıcı vakalarıyla bağlantılı
Bu patlamaların nedenlerini idrak etmek zor olsa gerek bu sebeple bizlerden oldukca uzaktadırlar. Sadece süresine gore kabul görmüş açıklamalar vardır:
Uzun soluklu GRB’ler (2 saniyeden uzun): Büyük kütleli bir yıldızın ölümü ya da süpernovalarla ilişkilidir.
Kısa süreli GRB’ler: İki nötron yıldızının yada bir kara delik ile nötron yıldızının birleşmesiyle ortaya çıkar.
Hatta atom büyüklüğündeki ilksel bir kara deliğin bir nötron yıldızıyla etkileşmesi, oldukca kısa süreli ve afterglow’suz tekil bir GRB üretebilir.
GRB 250702B’nin benzersizliği
2 Temmuz 2025’te Fermi teleskobunun keşfettiği GRB 250702B, Çin Bilimler Akademisi’nin Einstein X-ışını uydusu ve Avrupa Uzay Ajansı’nın teleskoplarıyla incelendi. Peşinden Şili’deki Fazlaca Büyük Teleskop (VLT) ve Hubble Uzay Teleskobu ile konumu tespit edilip günlerce afterglow’u seyredildi.
Aslolan şaşırtıcı olan, aynı gün içinde birden fazla gama ışını patlaması tespit edilmesiydi. Daha ilkin hiçbir GRB bu şekilde bir yine göstermemişti. Doğrusu bu patlama muhteşem derecede uzun sürdü ve ışık eğrisi hâlâ açıklanamıyor.
Ihtimaller içinde nedenler
GRB 250702B’nin kökeni tamamen bilinmiyor.
Bilim adamları iki senaryo öne sürdü:
Yeni bir tür yıldız çöküşü,
Ya da bir kara deliğin yıldızı parçalaması (gelgit bozulması vakası, TDE).
Sadece hiçbir izahat tek başına kafi değil. Araştırmanın ortak yazarlarından, Dublin Üniversitesi’nden Antonio Martín-Carrillo’ya gore, bu patlamayı açıklamak için alışılmadık bir yıldızın, ondan da alışılmadık, orta kütleli bir kara delik tarafınca yok edilmesi gerekir.
Bu da yeni tür yıldızlar ve kara delikler olabileceğini mi gösteriyor? Bunu kati olarak söylemek mümkün değil. Fakat kati olan şey, GRB 250702B’nin kökeninin hâlâ belirsiz olduğu ve insanlığın evrenin en enerjik ışığını gözlemeye başlamasından neredeyse altmış yıl sonrasında bile bu gizemin çözülemediği.
