Görkemli mekanlarda çekilen zorla sex, bedensel sadizm, dışkı yeme, aşağılama ve sakatlama sahneleri aynı dehşeti, aynı etik tiksintiyi bugün de yaratıyor. Sadece her şeyden ilkin, filmin tesirini en fazlaca hissettirdiği alan, yönetmeninin en fazlaca ilgisini çeken politik alan.
Salò’nun paracı toplumlarda iktidar kullanımının altında yatan şiddetle ilgili olarak dile getirmiş olduğu şey, gücünden ve geçerliliğinden zerre kadar bir şey kaybetmemiş. Kim bilir bu bildiri, o dönemde aşırılıkçı grupların filmin gösterimini yasaklamak için yoğun bir baskı kurmasının ve yapımcısına hapis cezası verilmesinin örtülü sebebiydi.
Yönetmen Pasolini’nin kısa bir süre ilkin öldürülmesi sebebiyle, mahkemenin filme verdiği mahkûmiyeti uygulatacak hiçbir yol kalmamıştı. Ayrıca, bu ölüm, yakın İtalyan tarihinin en mühim vakalarından biri olarak kabul ediliyor ve birçok şahıs için Salò’nun kehanet dolu mesajıyla bağlantılı.
1970’lerin ortalarında, kalitesi eşit olmayan birkaç film, ekranda gösterilebileceklerin sınırlarını zorladı ve skandal terimini tekrardan tanımlarken, hem de mevcut durum ile alakalı genel huzursuzluğu da dile getirdi. Bernado Bertolucci’nin Paris’te Son Tango (1972) ve Jean Eustache’nin Anne ve Fahişe (1973) filmleri, 1968 sonrası hayal kırıklığı ve varoluşsal krizden yola çıkarak çekildi. Just Jaeckin’in Emmanuelle (1974) filmi, burjuva hafifmeşrepliğinden esinlendi. Marco Ferreri’nin Büyük Şölen (1973) filmi, canlıcı nihilizmden esinlendi. Bertrand Blier’in Top Avcıları (1974) filmi, şok etme arzusundan esinlendi. Nagisa Oshima’nın Duyular Diyarında (1976) filmi ise antropolojik ve spiritüel olanın yüce bir birleşiminden esinlendi. Fakat hiçbiri Pasolini’nin filmi kadar bütçeli olmadı.
O dönemde, İtalyan sinemacı, Yaşam Üçlemesi’ni oluşturan üç filmle, Boccaccio’nun Decameron uyarlamalarıyla , Chaucer’in Canterbury Hikâyeleri’yle ve halk içinde büyük beğeni toplayan ve kendisine Berlin ve Cannes film festivallerinde ödüller kazandıran anonim Binbir Gece Masalları’yla bu eğilime kendi katkısını yapmıştı. Bu filmlerde sex ve bedenin verdiği haz, hayata iyimser ve önyargısız bir övgünün parçası olarak kutlamacı bir mercekten tasvir ediliyordu. Sadece bundan derhal sonrasında Pasolini’nin ruhu artık o dalga uzunlukta değildi.
Haziran 1975’te Il Corriere della Sera gazetesinde ” Yaşam Üçlemesi’nin Terk Edilmesi ” başlıklı, bir köşe yazısı yayınladı . Bu yazıda, daha ilkin masum olan bedenlerin tüketim toplumunun gücü tarafınca ihlal edildiğini dile getirdi ve sex ve cinsel organlardan nefret ettiğini söyleyecek kadar ileri gitti. “Bugün, bedenlerin ve cinsiyetlerin yozlaşması geriye dönük bir anlam kazanmıştır,” diye ekledi, tövbesini haklı çıkarmak için.
Derhal peşinden, cinsellik yüklü bir klasik metnin yeni bir yazınsal uyarlamasının filmine girişti. Bu seferki, Marquis de Mütevazi’ın çeşitli nedenlerle sefahat düşkünlüğüyle Bastille hapishanesinde tutulduğu 1785 senesinde yazdığı bir roman olan Sodom’un 120 Günü’ydü. Dört kuvvetli insanın artan bir şiddetle bir grup genç insana hazlarını özgür bıraktığı bu eksikleri olan yaratı, Marquis de Mütevazi’ın Aydınlanma’nın rasyonalitesine bir tür acımasız hicivle tepki gösteren yazınsal ve ideolojik programının en uç noktasını temsil ediyordu. Bundan dolayı, yazarının öteki eserleri şeklinde, Georges Bataille’den Luis Buñuel’e kadar gerçeküstücüler tarafınca bilhassa beğenilmişti.
Sadece Pasolini’nin değişik niyetleri vardı. Ilk olarak, aksiyonu orijinal 18. yüzyıldan, II. Dünya Savaşı esnasında yıkılmadan ilkin İtalya’daki Mussolini hükümetinin veda şarkısı olan ve esasen siyasal niyet beyanını ima eden Salò Cumhuriyeti dönemine taşıdı. Dört başkahraman faşist rejimin liderleri oldu: bir rahip, bir yargıç, bir bankacı ve bir dük -sırasıyla dini, adli, ekonomik ve toplumsal gücü temsil ediyorlardı- bir grup genci kaçırıp, dört deneyimli fahişenin de kabahat ortaklığıyla onlara saldırı edip, dayanılmaz bir kan ve yıkım sahnesinde parçalara ayrılana kadar her türlü fena muameleye maruz bıraktılar. Bu sahne, Ulusal Cumhuriyet Ordusu’ndan iki askerin kız arkadaşlarına uzun süreden beri bekledikleri eve dönüşlerini konuşarak vücut vücuda dans etmiş olduğu garip bir halde iyileştirici bir sonla sonlanmış oldu.
Başlangıçta film, bir başka İtalyan yönetmen Vittorio de Sisti tarafınca yönetilecek ve senaristliği da Pupi Avati’ye ilişkin olacaktı. Avati, onlarca yıl sonrasında anlattığına bakılırsa, Pasolini ve arkadaşı ve iş arkadaşı Sergio Citti’yi çalışmalarına dahil etmişti. Bu ilk proje, yapım zorlukları sebebiyle başarısızlıkla sonuçlandı ve Pasolini, yetenekli yapımcı Alberto Grimaldi’nin yardımıyla projeyi yeniden ele aldı. Amacı, kendisine getirmiş olduğu başarıya karşın (ya da kim bilir tam da bu başarılar sebebiyle, kendisini suçlu hissettirdiği için) yarıda bıraktığı Yaşam Üçlemesi’nin antitezi olacak bir Ölüm Üçlemesi başlatmaktı.
Film, hikâyenin geçmiş olduğu, klasik ve art deco mobilyalarla ve avangart sanat eserleriyle dekore edilmiş lüks villayı temsil eden Şimal İtalya’daki naturel mekanlarda ve mülklerde çekildi.
Pasolini ve iş arkadaşlarının yaratmaya çalmış olduğu pozitif atmosfere karşın, sertlik sahnelerinin oyuncularda ve öteki ekip üyelerinde yarattığı kaçınılmaz duygusal tepki sebebiyle sıkıntılı bir çekim oldu. Gerginliği azaltmak için, Bertolucci’nin o dönemde çekilen ve mevzusuyla İtalyan faşizminin sefaletini yansıtan destansı filmi Novecento’nun ekibiyle bir futbol maçı düzenlendi. Pasolini’nin oyuncu olarak katılmış olması, Salò takımının maçı kaybetmesini engellemedi (görünüşe bakılırsa oynamayı reddeden Bertolucci, film ekibi üyeleri şeklinde davranarak takımına birkaç ustalaşmış futbolcu soktu).
Sadece en büyük aksilik, filmin birkaç makarasının, Fellini’nin Casanova ve Damiano Damiani’nin The Genius filmleriyle beraber, geri vermeleri için fidye isteyen bir kabahat örgütü tarafınca ele geçirilmesiyle yaşandı. Ödeme yapılmadı ve karşılığında görüntüler ikinci çekimlerle ve karşıt tiplenmiş pozitiflerle tamamlandı. Filmin yapımı 1975 sonbaharında sonlanmış oldu. 1-2 Kasım gecesi, film hala gösterime girmemişken, Pasolini 53 yaşlarındayken, tam olarak açıklığa kavuşmamış koşullar altında, 17 yaşındaki Giuseppe Pino Pelosi tarafınca suikaste uğradı ve bu suikast o zamandan beri siyasal bir suikast olarak kabul edildi. Bazı teorilere bakılırsa, Pasolini, çalınan film makaralarının kendisine parasız geri verileceği vaadiyle kandırılarak öldürüleceği yere çağrıldığı iddia edildi.
Üç hafta sonrasında, 22 Kasım 1975’te, skandalın peşinden film Paris Film Festivali’nde prömiyerini yapmış oldu; skandal sonrasında daha da kötüleşti. İtalya’da hâlâ faaliyette olan Sıkıdüzen Komisyonu tarafınca “etik değerleri zedeleyen sapkın ve itici cinsel sapkınlık görüntüleri” sebebiyle ilk başta reddedildi. Sonunda 10 Ocak 1976’da Milano’da, 18 yaş altı yayınlanma yasağıyla prömiyerini yapmış oldu.
Sadece sonrasında yapımcısı Alberto Grimaldi, reşit olmayanlara yolsuzluk ve müstehcenlik suçlamalarıyla yargılandı (iki ay hapis cezasına çarptırıldı, sonrasında beraat etti) ve filme el konuldu. Bir yıldan uzun bir süre sonrasında, birkaç kesintiyle tekrardan gösterime girdi ve peşinden filmin gösterildiği Roma’daki bir beyaz perde salonu aşırı sağcı bir grup tarafınca saldırıya uğradı.
Hukuki süreçler çoğaldı ve nihayet 1978’de Yargıtay filmin tam versiyonunun özgür dolaşımını onayladı, sadece film ülkede 1985’e kadar yeniden gösterilmedi. Tesadüfen değil, bu via Crucise’deki durakların bir çok, Mütevazi’ın Sodom’un 120 Günü’nün sui generis uyarlamasını da meydana getiren Luis Buñuel’in başyapıtı Altın Çağ’da (1930) yaşananlara benziyor.
Film, başından itibaren entelektüel çevrelerde hem lehte hem de aleyhte şiddetli tepkilere yol açtı. Yazar Alberto Moravia, filmin başlıca savunucularından biriydi ( La Romana’nın yazarı , öteki yazarlarla beraber, filmin affedilmesi için bir dilekçe imzalamıştı ve filmi “bu yüzyılın önde gelen İtalyan entelektüellerinden birinin son mühim eseri” olarak değerlendirmişlerdi). Sadece Italo Calvino, Il Corriere della Sera’da gösterilen ” Mütevazi İçimizde” başlıklı yazısında , filmi bilhassa de filmin faşist bir ortamda geçmesi sebebiyle sert bir halde eleştirdi. Ayrıca, felsefeci Roland Barthes da sadizm ve faşizm arasındaki dengeyi “kaba” bulsa da, duygusal düzeyde Mütevazi ve faşistlerin kim bilir o denli da uzak olmadıklarını kabul etti.
Gerçekte Pasolini, kendini Salò Cumhuriyeti’nin tarihsel dönemiyle sınırlamaktan fazlaca, yazılarında uzun süredir kınadığı faşizmin geç paracı dünyadaki neticelerini öne sürmekle ilgileniyordu. Filmimizde, iktidarın başlıca kurumlarının temsilcileri tarafınca kaçırılan gençlerin bedenleri, bedenleri yalnızca tek kullanımlık metalara dönüştürmekle kalmayıp hem de filmin anlatısını yapılandıran bölümlere paralel bir döngüye doğal olarak tutan bir tüketim toplumunun sapkınlığını somutlaştırıyor. Manialar Çemberi’nde bu bedenler fetişleştirilerek tüketilecek metalara dönüştürülüyor. B.k Çemberi’nde ise aynı meta kullanım yöntemiyle bozulmaya başlıyor ve zorla dışkı yeme şeklinde aşırı aşağılamalara maruz kalıyor. Kan Çemberi’nde ise, esasen harcanabilir metalar olan bedenler kati olarak yok ediliyor. Son kan sefahati, Dük’ün bakış açısından, tıpkı izleyici şeklinde uzaktan ve dürbünle izliyor. Pasolini bu tercihiyle izleyiciyi nihai işkencecinin bakış açısına yerleştiriyor, onları toplumun cehennem döngüsündeki rollerini sorgulamaya zorluyor, hem de dehşeti düşünmeyi birazcık daha katlanılabilir kılan Brechtyen bir mesafe koyuyor.
Üretken ve tutkulu bir yazar olan Pasolini, tüketim toplumunu II. Dünya Savaşı esnasında yaşananlardan daha kurnaz ve etkili yeni bir faşizm olarak açıkça değerlendirmekten çekinmemişti. Bu toplumun unsurları içinde abur cubur (burada kaçırılan gençlerin zorla yutturulduğu dışkıda temsil ediliyor) ve bilhassa sert davranılmış olduğu kitle kontakt araçları yer alıyordu. 1973 tarihindeki ” Sfida ai líder della televisione” ( Tv Liderlerine Swiftler) adlı metninde, televizyonun toplumun insanlıktan çıkarılmasından görevli bulunduğunu, “teknik bir vasıta olarak değil, bir güç aracı ve kendi başına bir güç” olarak gösterdiğini belirtti. Bu düşünce, bilhassa de çöp televizyonun faşizme karşı bir panzehir yada umar olarak sunulmuş olduğu zamanlarda geçerliliğini koruyor. Türün kendi ülkesinde varacağı uç noktaları asla düşünmeyen Pasolini için, çöp tv, imgesel faşizmdi.
Pasolini’nin okurları, yaşamı süresince şiddetle eleştirdiği tüketim toplumunun izlediği yol hakkında ne söyleyeceğini sık sık merak eder. Sadece, bu mevzuda söyleyebileceği her şeyin, kendi korkulu ve şiirsel üslubuyla Salò yada Sodom’un 120 Günü’nde esasen mevcut olması da mümkündür. Film, Pasolini’nin tüm öfkesini ve kışkırtma arzusunu ortaya koyar. Moravia bunu şöyleki açıklamıştır: “Bu acımasız bir film değil, bu sebeple Pier Paolo Pasolini acımasız değildi, mecazi anlamda kışkırtıcı bir film.”

