Türkiye’de 2025 senesinde 491 bin 684 şahıs yaşamını kaybederken, ölümlerin yüzde 34,7’si dolaşım sistemi hastalıklarından kaynaklandı. Buna nazaran ortalama 170 bin 600 şahıs, kalp ve damar hastalıkları sebebiyle yaşamını yitirdi. Hipertansiyon, yüksek kolesterol, diyabet, aşırı kiloluluk, hareketsizlik, sağlıksız beslenme ve tütün ürünleri kullanımı, kalp sağlığındaki bu kaygı verici tablonun başlıca sebepleri içinde içeriyor. Kaygı veren bu tabloyu ve kalp sağlığına ilişkin merak edilenleri, Sıhhat Bilimleri Üniversitesi Tıp Fakültesi Kardiyoloji Ana Bilim Dalı öğretim üyesi, Seyrantepe Hamidiye Etfal Eğitim ve Araştırma Hastanesi Kardiyoloji Kliniği’nden Prof. Dr. Nurcan Arat, Haberglobal.com’a söyledi. “Damarlarımız kimlik kartımıza bakmaz” diyen Prof. Dr. Arat, takvim yaşı ile damar yaşlarının daima aynı olmadığını altını çizdi. Arat, “45 yaşındaki bir kişinin damarları, 65 yaşındaki bir kişinin damarları kadar yaşlanmış olabilir. Buna karşılık sıhhatli yaşam alışkanlıklarını benimseyen 70 yaşındaki bir kişinin damar sağlığı beklenenden oldukça daha iyi olabilir. Bu yüzden kardiyolojide artık yalnızca takvim yaşını değil, damar yaşını da konuşuyoruz” ifadelerini kullandı.
Prof. Dr. Arat: “Geleneksel Akdeniz tipi beslenmeden uzaklaşılması, işlenmiş gıdaların ve rafine karbonhidratların daha çok tüketilmesi, fizyolojik aktivitenin azalması, fazla kilo ve diyabet sıklığının artması, yüksek tuz tüketimi ve sigara kullanımı damar sertliği sürecini hızlandırdı.”
Kalp ve damar hastalıkları Türkiye’de niçin bu kadar yaygın ve bu tablo bizlere cemiyet sağlığı açısından ne söylüyor?
“Kalp krizi bir çok süre bir günde gelişmez; 20, 30 yıl süresince sessiz bir şekilde ilerleyen damar hastalığının son perdesidir. Türkiye’de her üç ölümden biri dolaşım sistemi hastalıklarından kaynaklanıyor. Ortalama 170 bin 600 vatandaşımızı kalp ve damar hastalıkları sebebiyle kaybettik. Bu sayı, kalp ve damar hastalıklarının yalnızca kardiyologları ilgilendiren bir sıhhat problemi olmadığını; ülkemizin en mühim halk sağlığı önceliklerinden biri haline geldiğini gösteriyor.
Bu yüksek ölüm oranını yalnızca nüfusun yaşlanmasıyla açıklamak mümkün mü?
Bu tabloyu yalnızca nüfusun yaşlanmasıyla açıklamak doğru olmaz. Elbet yaş ilerledikçe risk artıyor; sadece bugün aslolan problem, damarlarımızın takvim yaşımızdan daha süratli yaşlanmasıdır. Başka bir ifadeyle, 45 yaşındaki bir kişinin damarları biyolojik olarak 60 yaşındaki bir kişinin damarları kadar etkilenmiş olabilir. Bunun sebebi genetikten oldukça, seneler içinde biriken yaşam seçimi riskleridir. Türkiye son otuz yılda mühim bir epidemiyolojik geçiş yaşadı. Enfeksiyon hastalıklarının yerini kronik hastalıklar aldı; buna karşılık beslenme alışkanlıklarımız, emek verme biçimimiz ve günlük yaşamımız da değişti.
Türkiye’de kalp ve damar hastalıklarını artıran başlıca risk faktörleri hangileri?
Sıhhat Bakanlığı’nın Türkiye Hanehalkı Sıhhat Araştırmaları ve Sıhhat İstatistikleri Yıllığı; hipertansiyon, fazla kilo, aşırı kiloluluk ve diyabet şeklinde kardiyovasküler risk faktörlerinin erişkin nüfusta yaygınlığını koruduğunu gösteriyor. Bu veriler, kalp krizlerinin çoğunun ani gelişen vakalar değil, seneler süresince biriken ve bir çok süre sessiz ilerleyen risk faktörlerinin sonucu bulunduğunu ortaya koyuyor. Bilimsel emekler, bilhassa yüksek tansiyonun dünya genelinde kardiyovasküler ölümlerin en mühim tekil risk faktörü bulunduğunu gösteriyor. Sadece hipertansiyon bir çok süre hiçbir emare vermediği için “sessiz katil” olarak adlandırılıyor. Buna sigara ve öteki tütün ürünleri, yüksek LDL kolesterol, diyabet, aşırı kiloluluk ve hareketsizlik eklendiğinde kalp krizi ve inme riski belirgin şekilde yükseliyor.
Bu tabloyu değişiklik yapmak ve kalp krizlerini önlemek mümkün mü?
Koruyucu kardiyoloji yaklaşımı da tam bu noktaya odaklanıyor: Kalp krizini tedavi etmek kadar, hatta ondan daha mühim olan, kalp krizinin asla gelişmemesini sağlamaktır. Bunun yolu ise yalnızca hastanelerden değil; tütün kontrolünden sıhhatli beslenmeye, okul çağındaki evlatların fizyolojik aktivitesinden şehirlerin yürünebilir olmasına kadar uzanan geniş bir halk sağlığı yaklaşımından geçiyor. Kalp ve damar hastalıkları alınyazısı değildir. Genetik yatkınlık mühim olsa da, kalp krizlerinin ve inmelerin büyük kısmı değiştirilebilir risk faktörleriyle ilişkilidir. Sigaranın bırakılması, tansiyonun ve LDL kolesterolün hedef değerlere indirilmesi, diyabetin iyi denetim edilmesi, tertipli fizyolojik aktivite, Akdeniz tipi beslenme ve sıhhatli kilo kontrolü ile oldukça sayıda kalp krizi ve inme önlenebilir.
Kalp krizi, inme ve damar tıkanıklığı şeklinde hastalıklar çoğu zaman “ileri yaş problemi” olarak algılanıyor. Sadece son yıllarda daha genç yaşlarda da kalp krizi haberleriyle karşılaşıyoruz. Hakkaten gençlerde kalp ve damar hastalıklarında artış var mı, yoksa görünürlük mü arttı?
Son yıllarda bu mevzuda toplumda iki değişik görüş ortaya çıktı. Bir grup genç yaşta kalp krizlerinin belirgin şekilde arttığını düşünüyor; öteki grup ise bunun tamamen toplumsal medyanın oluşturduğu bir idrak bulunduğunu korumak için çaba sarfediyor. Bilimsel veriler ise bu iki görüşün ortasında içeriyor: Hem görünürlük arttı hem de bazı risk faktörleri sebebiyle genç erişkinlerde kalp-damar hastalıkları açısından gerçek bir risk artışı söz mevzusu. Ilk olarak şunu vurgulamak gerekir ki, kalp krizi halihazırda ileri yaşlarda oldukça daha sık görülmektedir. Sadece son yıllarda bilhassa 40–55 yaş arasındaki bireylerde aşırı kiloluluk, diyabet, hipertansiyon ve yüksek LDL kolesterol şeklinde risk faktörlerinin daha erken yaşlarda ortaya çıkması sebebiyle, erken yaşta aterosklerotik damar hastalığıyla daha sık karşılaşıyoruz. Avrupa ve ABD’dan gelen büyük epidemiyolojik emekler, genç erişkinlerde kalp krizi görülme sıklığındaki azalmanın durduğunu, bazı alt gruplarda ise tekrardan yükseliş eğilimi başladığını gösteriyor.
Gençlerin damarlarının daha erken yaşlanmasına neden olan yaşam seçimi değişimleri neler?
Bu değişimin en mühim sebebi yaşam tarzındaki dönüşümdür. Günümüzde çocukluk ve genç erişkinlik döneminden itibaren fizyolojik aktivitenin azalması, ekran başlangıcında geçirilen sürenin artması, fazla kilo, insülin direnci ve diyabetin daha erken yaşlarda görülmesi damar yaşlanmasını hızlandırıyor. Kalp krizi bir çok süre 45 yaşlarında ortaya çıkıyor olabilir; sadece damar hastalığının temelleri bir çok kez 20’li yaşlarda atılıyor.
Nargile ve elektronik sigara kullanımı gençler açısından iyi mi bir risk oluşturuyor?
Sigara halen en mühim önlenebilir risk faktörlerinden biri. Sadece bilhassa gençler içinde nargile ve elektronik sigara kullanımındaki artış ise dikkat çekici. Toplumda yaygın olan “nargile daha zararsızdır” düşüncesi doğru değil. Nargile dumanı yüksek oranda karbon monoksit, nikotin, ince partiküller ve toksik kimyasallar ihtiva eder. Bir nargile seansı esnasında maruz kalınan duman miktarı, içim şekline bağlı olarak oldukça sayıda sigaranın oluşturduğu düzeye ulaşabilir. Bu maruziyet damarların iç yüzeyinde hasara, damar fonksiyonlarının bozulmasına ve ateroskleroz sürecinin hızlanmasına katkıda bulunabilir. Elektronik sigaralar için de “zararsız” demek mümkün değildir; uzun dönem tesirleri hâlâ araştırılmakta olup, bilhassa damar fonksiyonları üstündeki negatif etkilerine ilişkin kanıtlar giderek artmaktadır.
Kalp krizi bir çok süre 45 yaşlarında ortaya çıkıyor olabilir; sadece damar hastalığının temelleri bir çok kez 20’li yaşlarda atılıyor.
Genç yaşta kalp krizi açısından genetik yatkınlık ne kadar mühim?
Gençlerde ek olarak değişik risk faktörlerini de göz ardı etmemek gerekir. Aileyle ilgili hiperkolesterolemi şeklinde kalıtsal lipid bozuklukları, erken yaşta koroner arter hastalığının en mühim sebeplerinden biridir. Birinci aşama akrabalarında erkeklerde 55, hanımlarda 65 yaşından ilkin kalp krizi öyküsü bulunan bireylerde risk belirgin olarak yüksek. Bu kişilerde kolesterol düzeyleri düzgüsel görünse bile detaylı kardiyovasküler değerlendirme gerekebilir. Dolayısıyla genç bir kişide belirgin risk faktörü görülmese bile erken yaş kalp hastalığına ilişkin kuvvetli bir aile öyküsü var ise yalnızca standart kolesterol değerleriyle yetinilmemeli.
Standart kolesterol testlerinde görülmeyen başka kalıtsal riskler de bulunuyor mu?
Bir öteki mühim sadece toplumda oldukça azca malum risk faktörü ise lipoprotein(a) [Lp(a)] yüksekliği. Büyük seviyede genetik olarak belirlenen bu lipid partikülünün yüksekliği, bilhassa erken yaşta koroner arter hastalığı ve kalp krizi riskini artırabilir; ek olarak kalsifik aort kapak hastalığıyla da ilişkili. Avrupa Kardiyoloji Derneği, erişkinlerde Lp(a) düzeyinin yaşam süresince minimum bir kez ölçülmesinin değerlendirilmesini öneriyor.
[email protected]
Kaynak: Web Hususi
