Elit fikir kuruluşları ve internasyonal fikir platformları son yıllarda dünyayı derinden etkileyen ekonomik durgunluk, iklim değişikliği, savaşlar, göç hareketleri ve demokratik gerilemeleri “polycrisis” şu demek oluyor ki “çoklu kriz” kavramıyla açıklamaya başladı. Liberal fikir kurumlarına bakılırsa birbirinden değişik krizler aynı dönemde ortaya çıkarak birbirlerini besliyor. Sadece uzun süredir piyasaya sürülen eleştirel araştırmalar, probleminin yalnızca krizlerin üst üste binmesinden ibaret olmadığını gözler önüne seriyor. Küresel Cenup merkezli düşünürler ve eleştirel iktisat politik araştırmacıları, açlık, borç, harp, ekolojik yıkım ve eşitsizlik benzer biçimde sorunların neoliberal küreselleşmenin yarattığı tek bir yapısal krizin neticeleri bulunduğunu gözler önüne seriyor.
Eleştirel düşünürler internasyonal medyada, küresel krizlerin birbirinden bağımsız benzer biçimde sunularak “çoklu kriz” kavramıyla açıklanmasına karşı çıkıyorlar. Eleştiri düşünürlere bakılırsa açlık, borç, harp, ekolojik yıkım ve eşitsizlik benzer biçimde problemler neoliberal küreselleşmenin yarattığı tek bir yapısal krizin neticeleri durumunda. (Shutterstock)
‘POLYCRISIS’ ELEŞTİRİSİ BÜYÜYOR
Son dönemde piyasaya sürülen çalışmalarda, “polycrisis” teriminin krizlerin tarihsel ve ekonomik kökenlerini görünmez hale getirmiş olduğu eleştirisi de öne çıkıyor. Araştırmacılara bakılırsa iklim felaketleri, borç krizleri, pandemiler, enerji sorunları ve bölgesel savaşlar birbirinden bağımsız vakalar değil. Çalışmalarda, bilhassa 1980’lerden sonrasında hız kazanan neoliberal politikaların kamu hizmetlerini zayıflattığı, gelir eşitsizliğini büyüttüğü, ülkeleri borç sarmalına sürüklediği ve ekolojik yıkımı derinleştirdiği vurgulandı. Küresel Cenup ve eleştirel perspektiften meydana getirilen değerlendirmelerde, medyada bugün “çoklu kriz” olarak tanımlanan durumun Afrika, Asya ve Latin ABD toplumlarının uzun senelerdir yaşamış olduğu yapısal sorunların küresel ölçekte görünür hale gelmesinden ibaret olduğu ifade edildi.
KRİZLERİN KAYNAĞI AYNI
Çoklu kriz terimine eleştirel yaklaşım sergileyen düşünürler günümüzde yaşanmış olan ekonomik ve siyasal türbülansın yalnızca yönetim hatalarıyla açıklanamayacağını ifade ediyorlar. Eleştirilerde, küresel finans sisteminin kırılganlığı, artan servet eşitsizliği, iklim değişikliğinin hızlanması, harp ekonomilerinin büyümesi ve demokratik kurumlara yönelik güvensizliğin ortak bir ekonomik model tarafınca üretildiğinin altı çiziliyor. Araştırmacılar, mevcut internasyonal düzenin karı toplumsal ihtiyaçların önüne koyduğuna dikkat çekiyorlar. IMF, Dünya Bankası ve internasyonal finans müesseselerinin uzun senelerdir uyguladığı politikaların gelişmekte olan birçok ülkede borç yükünü artırdığı ve toplumsal kırılganlıkları derinleştirdiği görüşü de altı çizilen unsurlar içinde içeriyor.
Hindistan’ın önde gelen iktisatçılarından Prabhat Patnaik günümüzde yaşanmış olan besin ve borç krizlerinin piyasa hatalarından değil, küresel ana para düzeninin işleyişinden kaynaklandığını vurguluyor.
YILLAR ÖNCE UYARDILAR
Münakaşa, eleştirel düşünürlerin uzun senelerdir dile getirmiş olduğu kuramları da tekrardan gündeme taşıdı. Elit eleştirel sosyolog Immanuel Wallerstein, paracı dünya ekonomisinin dönemsel değil yapısal bir kriz yaşadığını vurgulamıştı. Wallerstein’a bakılırsa ekonomik durgunluklar, siyasal istikrarsızlıklar ya da internasyonal çatışmalar birbirinden bağımsız gelişmeler değil, aynı dünya sisteminin ürettiği sonuçlardı. Meşhur toplumsal kuramcı ve coğrafyacı David Harvey ise neoliberal dönemde krizlerin ortadan kalkmadığını, yalnızca yeni alanlara taşındığını yazmıştı. Harvey’e bakılırsa özelleştirmeler, finansallaşma ve servetin dar bir kesimde yoğunlaşması, küresel ölçekte yeni eşitsizlikler ve toplumsal gerilimler yarattı.
AÇLIK, BORÇ VE YOKSULLUK
Hindistan’ın önde gelen eleştiri iktisatçılarından Prabhat Patnaik de günümüzde yaşanmış olan besin ve borç krizlerinin piyasa hatalarından değil, küresel ana para düzeninin işleyişinden kaynaklandığını çoğunlukla açıkladı. Patnaik’e bakılırsa dünya genelinde kafi üretim yapılmasına karşın milyonlarca insanoğlunun açlıkla karşı karşıya kalması, sistemin temel çelişkilerinden biri durumunda. Hindistanlı bir öteki isim, tarihçi Vijay Prashad ise çalışmalarında, internasyonal medyanın bugün “polycrisis” olarak adlandırdığı durumun Küresel Cenup toplumları için yeni olmadığını belirtti. Prashad’a bakılırsa Afrika, Asya ve Latin ABD ülkeleri onlarca senedir borç krizleri, dış müdahaleler, savaşlar ve kemer sıkma politikalarıyla karşı karşıya bulunuyor. Prashad çoğunlukla günümüzde yaşanmış olan tablonun yalnızca “çoklu kriz” olarak değil, küresel eşitsizliklerin ve neoliberal dünya düzeninin derinleşen krizi olarak değerlendirilmesi icap ettiğini de vurguluyor.
KÜRESEL GÜNEY YENİ ALTERNATİFLER ARIYOR
Yakın dönemde piyasaya sürülen oldukça sayıda araştırmada, mevcut krizlerin aşılması için daha adil bir küresel vergi sistemi, borçların tekrardan yapılandırılması, Küresel Cenup ülkeleri arasındaki (Cenup-Cenup) ticaretinin güçlendirilmesi, toplumsal devlet mekanizmalarının genişletilmesi ve çevresel sürdürülebilirliği önceleyen yeni ekonomik modellerin ele alınması gerektiği de vurgulanıyor.
[email protected]
Kaynak: Web Hususi
