Donald Trump’ın ‘Taş Devri’ne döndürme tehditlerinin ortasında İran oldukça köklü ve binlerce yıla yayılan bir uygarlık. O şekilde ki günlük hayatımızın bir parçası olan birçok şeyde Pers uygarlığının imzası ya da katkısı var.
Bugün dijital çağda, sıcakların arttığı ve iletişimin hızlandığı bir dönemde bu kıymetli miraslar tekrardan keşfediliyor. Arkeoloji ve belgesel alanındaki güncel emek harcamalar, Perslerin yaratıcılığının dönemin imtihanını iyi mi geçtiğini ortaya koyuyor. Göçebe bir yaşamdan kuvvetli ve hoşgörülü imparatorluklar kurmaya geçen Persler, insan hakları ve bilim alanında da iz bıraktı. İşte hâlâ hayatımızı kolaylaştıran, tatlandıran ve düzenleyen en mühim katkıları…
Besin ve soğutma alanındaki yenilikler
Persler binlerce yıl ilkin keçi ve tavukları evcilleştirerek çağdaş hayvancılığın temelini attı. Şeftali, ıspanak ve lale yetiştirerek tarımı geliştirdiler. Sadece en dikkat çekici buluşları “yakhchal” adında olan yapılar oldu. Bu toprak altı kil yapılar karı depolayarak meyve ve şurupla meydana getirilen ilkel dondurmaların ortaya çıkmasını sağlamış oldu. Çin’de de bu tür tatlılar yapılıyordu sadece bu sistem Pers uygarlığına ilişik.
Ek olarak un ve hurmayla meydana getirilen kurabiyeleri de geliştirdiler. Bu tatlılar İpek Yolu üstünden Avrupa’ya kadar ulaştı.
Bilim ve tıptaki ilerlemeler
Persler, eğitim hastanelerinde yaraları dezenfekte etmek için alkol kullanan ilk toplumlar içinde yer aldı. Antik dönemde ortaya çıkan cebir ve trigonometriyi geliştirerek çağdaş mühendisliğin temelini attılar. Ortalama 2000 yıl ilkin kil, bakır ve sirke kullanarak elektrik üretebilen ilkel piller yaptıkları da söyleniyor sadece bu tartışmalı.
“Badgir” adında olan rüzgâr kuleleri, serin havayı yönlendirerek organik klima görevi görüyordu. Bu sistemler, elektrik kullanmadan sıcaklığı 15 dereceye kadar düşürebiliyordu.
Tecim ve ulaşım sistemleri
Persler, takası kolaylaştıran ilkel çeklerle beraber ilk bankacılık sistemini kurdu. Atlı posta sistemi Angarium, çağdaş süratli posta hizmetlerinin öncüsü oldu. Ek olarak yolları ve okulları finanse etmek için organize vergi sistemleri geliştirerek çağdaş mali yapının temellerini attılar.
Pers mühendisler, denizleri birbirine bağlayan ve Süveyş Kanalı’nın öncüsü sayılabilecek su yolları da inşa etti. Sadece düşünce Mısırlılara aitti.
Eğlence ve spor
Pers lavtası (ud), çağdaş gitarın atası olarak kabul edilir. Tavla Perslerde oynanan bir oyundu ve bugün hâlâ popülerliğini koruyor. Kökenleri Mezopotamya’ya uzanmakla beraber günümüzdeki haline en yakın İran’da oynanıyordu. Polo ise başlangıçta askeri eğitim amacıyla ortaya çıkarken zaman içinde seçkin bir spor haline geldi.
İnsan hakları ve kültürel miras
Büyük Kiros’un yayımladığı Kiros Silindiri, tarihteki ilk insan hakları bildirgelerinden biri olarak kabul edilir. Din özgürlüğünü savunmuş ve köleliği kaldırmayı hedeflemiştir. Zerdüştlük inancı, Yahudilik ve Hristiyanlık üstünde etkili olmuştur.
Özetle…
Tüm bunların tamamını Pers uygarlığına atfedemeyiz sadece birçoğunun gelişiminde mühim rol oynadılar. Yakchal, badgir, angarium ile vergi ve yönetimsel sistemleri tarihsel olarak belgelenmiş yenilikler. Dondurma meselesinde ise aynı dönemde Çin’de de vardı. Kurabiyeleri ise Persler geliştirdi sadece ilk onların yapmış olduğu kati değil. Tarıma da katkıda bulundular fakat kökenleri değişik bölgeler.
Cebir ve trigonometri Persliler tarafınca değil Babil ve Antik Yunan uygarlıklarınca geliştirildi. Bankacılıkla ilgili daha erken dönemde Mezopotamya’da da örnekler mevcut. Süveyş benzeri kanalı ilk Persler geliştirse de düşünce Mısırlılara aitti.
Pers uygarlığı ilk buluş edenden daha oldukça mevcud detayları organize ederek büyük ölçekli sisteme dönüştürmeleriyle övmek mümkün.
