Bir zamanlar Arjantin Ulusal Kütüphane Müdürü olan Borges, tam da bu sıralarda ışığını kaybeder ve bu durumu Tanrısal bir inayete yorarak şöyleki diyecektir: “Ben cenneti hep bir çeşit kütüphane olarak düşlemişimdir.”
Manguel, Borges ile başlamış olan serüvenini şöyleki aktarır: “Birkaç yıl süresince, 1964’ten 1968’e kadar, Borges’e okuyan pek oldukça insandan biri olma şansına erişmiştim. Okuldan sonrasında Buenos Aires’in Anglo-Alman kitapçısı Pygmalion’da çalışıyordum. (O sıralarda Manguel hemen hemen 16 yaşlarında gürbüz bir delikanlıdır.) Borges buranın sürekli müşterilerinden biriydi. Edebiyatseverlerin buluşma noktalarından biriydi Pygmalion. Borges Pygmalion’a akşamüstleri geç saatte, Ulusal Kütüphane’deki yöneticilik işinden eve dönerken uğrardı. Bigün, birkaç kitap aldıktan sonrasında bana, başka bir işim yoksa akşamları onun evine gelip kitap okumayı isteyip istemediğimi sordu. On altı yaşındaydım. Kabul ettim ve haftanın üç-dört günü, Borges’in annesiyle ve hizmetçileri Fany’le paylaşmış olduğu minik apartman dairesine gitmeye başladım.”
Manguel, bu hikâyeyi aktardığında, daha on altı yaşındaki bir delikanlının çömezliğinden midir nedir, o yıllarda asla bu büyük yazara kitap okumanın ayrıcalığının bilincinde olmadığından dem vurur. Fakat seneler geçtikçe, Borges’in düşsel varlıklar âleminin labirentlerine indikçe, aynadaki persona yansıması şeklinde hem edebî biçiminin nüveleri hem de yazarlık dehasının yansıması beliriverir.
Aslına bakarsak onun edebî benliğinin biçimlenmesinde, Borges faktörünün yanında, toplumsal hareketliliğin kıyısında sallanan bir ülkenin ontolojik yapısı da etkili olmuştur. Birinci Dünya Savaşı’ndan sonrasında Arjantin’e Avrupa’dan kitle göçleri olmuş ve 1930’lara gelindiğinde, büyük bir bölümünü işçilerin oluşturduğu bu kitle (sonrasında hafifçe sanayide çalışan Cabetica negralar – kara saçlılar) ülkenin her tarafına yayıldı. O devirlerde dünyanın tahıl ambarı ve et ithalatçısı olan Arjantin; pamuktan ketene, üzümden şekere, yağlı bitkilerden tütüne, meyve ve sebzeye son aşama geniş çaplı bir üretim yelpazesine sahipti. Maden üretiminde ise kömür ve petrol ürünleri yer alıyordu.
Bu durum elbet ki geç sınaî kapitalizmin iki büyük devi ABD ve İngiltere şeklinde ’emperyal imparatorlukların’ iştahını kabarttı. İngiltere geçen yüzyılda Arjantin’in geleneksel et alıcısı oldu. ABD ise kendisinin denetlediği bir ulusal kurum ile (Internasyonal Para Fonu) Arjantin’i dışa bağımlı hâle getirdi. Dışa bağımlı olan üçüncü dünya ülkelerinin adeta ‘makûs kaderi’ olan itkiler, toplumsal ideoloji ve hareketlilik sonucunda bir takım askerî cuntanın neşvünema bulmasına niçin oldu.
Daha 1930’ların başlangıcında ülkede Felix Uriburo faşizminin ayak sesleri, 1940’ların şafağında dokuz senelik bir dönemde (1946-1955) Peronist Darbeyle, ziraat oligarşisini endüstri burjuvazisiyle harmanlayan ve işçilere yeni olanaklar elde eden Juan Peron ve karısı Eva Peron kültünün dayanılmaz popülizmi, 1958’de ülkeyi ABD’ye tamamen bağımlı hâle getiren köktencilik Frondizi’nin başarısız politikaları ve devir daimle gelen bir takım darbe, ülkenin hem siyasal birliğinde hem de toplumsal yapısında derin uçurumlar yarattı.
Böylesi toplumsal bir orta derecede bir aydının, bir sanatçı ve fikir insanının düşüncelerini toplumsal koşullardan vareste düşünmek elbet olanaksızdır. Fakat içinde doğduğu toplumun evladı olan bir aydın hem de vakalara, olgulara, dış dünyaya her şeyden ilkin bir ‘dünya vatandaşı’ olarak bakma yükümlülüğünü taşır. Ortalama kırka yakın ülke dolaşmış, Polonya asıllı, 20. yüzyılın büyük piyanisti Arthur Rubstein’e kendisinin nereli olduğu sorulduğunda; “Ben her şeyden ilkin dünya vatandaşıyım” demesi, zannımca bu düşüncemizi kanıtlar niteliktedir.
Konumuzdan o kadar da sapmadan Manguel üstüne devam edelim. Borges’in âmâ dönemlerinde, Voltaire’den Queiroz’a, Stevenson’dan Kipling’e, Chesterton’dan Sir Thomas Browne’a kadar büyük üstadın en sevilmiş olduğu yazarları okuyan Manguel, keşfedilmemiş yeni bir dünyanın kapılarını çoktan aralamıştı.
Borges’i Romalı ozan Vergilius olarak düşlediğimizde Manguel’i Dante olarak düşlemenin bir sakıncası yok diye düşünüyorum. Vergilius’un Dante’yi, Aden, Araf ve Cehennem’e götürmüş olan düşsel yolculuğu şeklinde Borges, Manguel’in elinden tutup düşsel deryaların labirentlerinde, kelimelerin yoğun, sancılı ve delişmen dolayımlarında, körlüğün yalnız fizyolojik ve biyolojik bir kusur olduğuna inanç ettirerek hakikat yolculuğunda ona ‘gönül gözü’ olmuştur.
Bu bağlamda bir çevirmen olan Manguel’i kim bilir usta bir tecrübe etme yazarı olarak anımsayabilmemize olanak elde eden etmenlerin başlangıcında onun, Borges’in rahle-i tedrisatından geçmiş olmasıdır. Borges’in engin dünyasından fışkıran data aktarımı, bu genç dimağın edebî kişiliğini şekillendirmede büyük tesir yapmış oldu. Bu veçheyle Manguel, devraldığı bu mirası, müsbet ve müzmin modern sorunları antikiteye başvurarak çözümlemede bir elek olarak kullandı.
Manguel’in ilk kez 2007’de Kanada’da, Massey Konferansı’nda verdiği sunumları kitaplaştırdığı Kelimeler Şehri denemesi, tam da bu aşamada modern sorunları, tarihsel mitler ve edebiyat kahramanlarıyla harmanlayarak açımlamaya çalmış olduğu bir tekrardan okuma ve anlama çabasıdır aslına bakarsak.
Kelimeler Şehri’nde Manguel, bilhassa de tarihe ve nostaljiye başvurarak toplumda oturan yerleşik ve tortulaşmış fikir biçimlerine neşter vurarak ötekiye bakışımızı tekrardan sorgular. Onun derdi, toplumsal koşullanmalarla oluşan, tarihten beri süregelen hikâye ve fikir biçimlerinin şimdi ve bu günü iyi mi biçimlendirdiğine ışık tutmaktır.
Bu bağlamda Kassandra’nın Sesi adlı pasajında Alman yazar Alfred Döblin’e atıfta bulunarak, Döblin için hikâyelerin dünya deneyimimizi, kendimizi ve başkalarını kaydetme yöntemimizden bahsettiğini söyler. Aynı şekilde Döblin, Kitabı Mukaddes’e başvurarak Eyüp kıssasını bu bağlamda açımlar. “Istırap içindeki Eyüp, Tanrı’nın ışığının hâlen üstünde parladığı günleri anımsayarak, onun ihsanı üzerimdeyken ‘körlere göz, topallara ayaktım’, söylediğinde hatıranın aktarılması kafi gelmez. Eyüp, deneyimini inancının kanıtı olarak bir hikâyeye dönüştürüp kâğıda dökebilmeyi diler.” “Ah gözlerim şu an yazıya geçselerdi, ah bir kitaba basılsalardı,” der.
Manguel’in Döblin’den aktardığı bu hikâye, kuşkusuz hikâyelerin bir aktarım aracı olarak, bir yol gösterici olarak önemini gözler önüne seriyor. Ve ekler Manguel: “Hikâyeler belleğimiz, kütüphaneler bu belleğin depolarıdır ve okumak da, ezbere söyleyerek, onu yeniden deneyimlerimize dönüştürerek bu belleği tekrardan yaratmamıza olanak elde eden beceridir.”
Gene Manguel, Döblin’in ufuk açıcı yorumuna dayanarak Âdem’in yaradılışına ilişkin yorumunu aktarır. Kadim bir data ve mukaddes bir data emaneti olarak Tanrı’nın Âdem’e adları öğretip yeryüzünü göstermesine Döblin’in yorumu şu şekilde olmuştur: Âdem, vakit içinde devinen ve vakit içinde gelişmekte olan insanların yekûnudur. Manguel; “Âdem’in kelimeleri bizim kelimelerimizdir, bizlere hem zamanda hem uzamda yer açarlar” diyerek bilginin kaynağına ve aktarımına ilişkin daha kapsayıcı evrensel bir epistemolojiye atıfta bulunur.
Borges’in talebesi gene antikiteye başvurarak Gılgamış Tabletleri’nden, ötekinin müphemliği ve sakıncalaştırılmasına ilişkin bir hikâye anlatımıyla metaforik bir yorum getirir. Gılgamış ve Enkidu arasındaki egzotik, varoluşsal ilişki; ölüm, varoluş, iktidar ve savaşım bağlamında bugünkü uygarlığın ‘ötekilik’e atfettiği anlamı pekiştirir.
“İnsani faaliyetlerin giderek artan şekilde mekanikleşmesinin aşıladığı korku, XVIII. ve XIX. yüzyıl Avrupa’sında, saklı bir benliğin duyulabilir mevcudiyeti olarak diğeri terimini doğurdu. Diğeri, gizli saklı ve nihai olarak bilinemez iç dünyaydı, kalbin karanlık yüzüydü.” (A. Manguel)
Michel Foucault’nun, ötekiliği bilhassa iktidarın bir üretimi olarak ele alması, Manguel’in aktardığı Gılgamış-Enkidu söylencesine koşut düşer. Foucault’nun toplumsal normlar tarafınca ötekileştirilen akıl hastaları, hapishaneler ve ölçü dışı fertleri, mitsel bir söylenceyi modern bir söylence olarak bütünleştirir gibidir. Bu da elbet ki Manguel’in defaatle üstünde durduğu ‘hikâye ve tarih’ yazımının hegemonik gücünden kaynaklanıyor. Manguel’e nazaran canavarlar (Enkidu) daima canavar olarak kalmazlar; bu, hikâyelerin bizlere sunmuş olduğu esinlerden biridir. Tüm hikâyeler, aslen yorumladığımız hikâyelerdir ve hiçbir okuma masum değildir, der.
Haydi, Manguel’in anlatı ormanlarında gezinmeye devam edelim. Kelimeler Şehri’nde Manguel, Babil’in Tuğlaları pasajında, Babil metaforu üstünden dil üstünden ötekiyi anlama çabasına değinir. M.Ö. İkinci Nabukadnezar döneminde bir nevi ‘çağdaş gökdelen’ olarak tasvir edeceğimiz, göğe doğru yükselerek inşa edilen bu devasa yapı, insanlığın tipik bir kibrinin göstergesiydi. O dönemde insanoğlu yalnız tek bir dil konuşurlarmış ve Tanrı da insanların bu kibrine karşılık dillerini karıştırır ve insanoğlu birbirlerini anlayamadığı için kule de yarım kalır.
Müteal, mutlak bilgiye ulaşmak için insanların bu amansız çabasının cezası, Manguel’in dil ve anlaşılmaya yönelik getirmiş olduğu çağdaş okuma biçimi olarak karşımıza çıkıyor. Manguel bu laneti terse çevirmenin olanaklılığını şöyleki belirtir: “Tüm sözler diğeri’nin bilgisine, diğeri’nin dinleme ve algılama, okuma ve ortak bir şifreyi çözme yetisine gereksinim duyar ve hiçbir cemiyet ortak bir dili olmaksızın var olması imkansız. Babil mitinin görünmeyen kısmı, beraber yaşamı sürdürmenin, dili bir arada olmak için kullanmayı gerektirdiğini teslim eder, zira dil hem öz-bilinç hem de bir başkasının bilincini gerektiren bir işlevdir.”
Manguel’in ötekini anlama bağlamında ele almış olduğu dilin işlevi ve toplumsal alanda örgütlenme biçimini, Fransız dilbilimci, yapısökümcülüğün müdavimi Jacques Derrida en iyi açımlamıştır. Bu sebeple Derrida’ya nazaran ötekiyi idrak etmek dil vasıtasıyla mümkündür, sadece dil kendi içinde başka imkânlar taşır; kimi zaman oldukça kapalıdır, belli bir şifreleme ve çözümleme yoluna gereksinim duyar. Bu da dilin karmaşıklığını ve anlaşılmazlığını yüceltir. Böylece dil daima ötekiliğe bir alan açar.
Manguel, Babil Tuğlaları pasajında, Babil lanetinin aslına bakarsak o kadar da fena bir ceza olmadığını, bu durumu postmodern zamanlarda kimlik ve dillerin bir arada hemhâl olduğu bir orta derecede bunu bir lütfa çevirebileceğimizi müjdeler. Bu da her şeyden ilkin insani meziyetlerimizi öne çıkararak ötekini anlama yolunda atılacak adımla mümkün olabilecektir.
Alberto Manguel’in ötekiliği kavramak açısından kim bilir en etkisi altına alan somut örneği Cervantes’in kahramanlar kahramanı imgesel şövalyesi Don Kişot’u açımladığı, Don Quijote’nin Kitapları pasajı göze çarpar. Bu pasaj tesadüfi değildir. Borges’in 1939’da piyasaya sürülen, Don Kişot’u değişik bir okuma biçimi olarak ele alan öyküsü ‘Don Kişot’un Yazarı Pierre Menard’, Manguel için bir esin kaynağı olmuştur ve Don Kişot metaforuyla bu günün ideolojik oluşumunu, Endülüs İspanyası, Arap Müslümanları, Yahudilerin İspanya’dan sürülmesinin tarihsel arka planı bağlamında Don Kişot’un iyi mi bir kahramanlık öyküsünden cenk övgüsüne dönüştüğünü tehlikeli sonuç eder.
Manguel’e nazaran Don Kişot, bir tarihsel mit yaratma bağlamında gerçeğin kurmacanın kucağında iyi mi boca edildiğinin göstergesidir. Don Kişot, olgular dünyasını kendi zihin dünyasında değişik algılayarak imgesel bir ötekini inşa eder. Aslına bakarsak bu durum, Batı’nın zamanı tekrardan inşa etme ve hegemonya kurma dürtüsünü tetiklemiştir. Bugünkü Batı tandanslı ideolojik yapı, varlığını birazcık da bu duruma borçludur. Don Kişot esasen Batı’nın Haçlı Seferleri ile Doğu karşısındaki konumunu, egemenliğini pekiştirmesinin bir aracıdır.
Gelin bu durumu müellifinden dinleyelim: “Hristiyan Roma son Haçlı Seferi’ni 1270 senesinde Araplara karşı düzenledi. İki yüzyılı aşkın bir süre sonrasında, Katolik İspanya, Yahudileri ve Arapları topraklarından atarak kendini resmî olarak Arap ve Yahudi kültüründen ayırdı. Kendine ‘vasıta’ olarak ‘hükümeti’ uygun gören Batı, bu tahliye eylemleriyle muzaffer hami rolünü üstüne alıyor, Doğu’ya ise sanat ve zanaatta bir fazlaca usta olan itaatkâr düşman rolünü biçiyor, böylece Arap ve Yahudi, resmî görüşte egzotik ötekiye dönüşüyordu.” (A. Manguel)
Manguel’in Don Kişot anlatısı özelinde dikkat çekmiş olduğu nokta, hikâyelerin tarih yaratımı ve iyi mi bir ideolojik aygıta dönüştüğüne dikkat çeker. Bu durum ek olarak Edward Said’in, Batı’nın, Doğu’yu; irrasyonel, duygusal ve diğeri olarak konumlandırdığı oryantalist bakış açısıyla birebir örtüşüyor.
Alberto Manguel’in anlatı ormanlarındaki son durağımıza geldik. Hal’in Ekranı pasajı son durağımız. Manguel bu son durakta, mutlak bilgiye erişme ve kendimizi ötekiden korumak için mükemmelleştirilen determinist toplumsal mekanizmaların iyi mi inşa edildiğini Arthur C. Clarke’in aynı adlı romanından uyarlanan Stanley Kubrick’in 1968 yapımlı 2001: Bir Uzay Destanı (2001: A Space Odyssey) filmindeki Hal 9000 suni zekâ bilgisayarı metaforu üstünden anlatır.
Hikâyede, insanlığın yeni hedefi Jüpiter gezegenine ulaşmaktır. Bunun için de beş kişilik bir mürettebat, Hal 9000 isminde suni zekâ bilgisayarının yönlendirmesi ile hedeflerine ulaşmayı planlamaktadırlar. Hal bir insan şeklinde konuşup insani tepkiler vermektedir. Sadece insanlardan değişik olarak o kusursuz bir makinedir. Bulgu esnasında Hal, yazışma sisteminde bir hata olduğu sinyalini verir. Mürettebat çeşitli tetkikler sonucu yazışma sisteminde herhangi bir aksaklık olmadığını anlamış olur ve Hal’in yanılmış bulunduğunu anlayıp onu dönem dışı bırakmaya karar verir. Hal bu durumu anlamış olur ve mürettebatın oksijen ikmalini keser. Hal’in yaratıcıları Hal’e herhangi bir mürettebatı öldürme yasağı koymadığı için suni zekâ bilgisayarı, amacına yönelik hedefe engel olarak insan zekâsını görmüş ve mürettebatı ortadan kaldırarak Jüpiter hedefine odaklanmıştır.
Manguel bu durumu şöyleki açıklar: “Hal hata oranı olmayan bir makinedir; ‘her ne pahasına olursa olsun’, hatta yaratıcısının yaşamı pahasına dahi, istenen hedefe ulaşmak suretiyle inşa edilmiştir. Toplumumuzun itici gücü olarak kurduğumuz ticari yapı da tıpkı bu öteki imgesel inşalar kadar muhteşem ve öldürücü niteliktedir. Ona bir hedefe yetişme, her ne pahasına olursa olsun mali kâra erişme komutunu verdik; sadece belleğine şu ihtarı kazmayı dikkatsizlik ettik: Hedefe ulaşmak bizim yaşamımıza mâl olmamalı.”
Manguel’in distopik bir anlatı şeklinde görünen analizleri, yanı başımızda yeşeren, dallanıp budaklanan suni zekâ çağlarında neyin distopik, neyin ütopik, neyin gerçek ve tasarı olduğu, bir açıdan kendini gerçekleştiren bir kehanet olarak artık oldukça tehlikeli bir muğlaklıkla beliriyor. Informasyon ve teknoloji çağlarında galiba tek kurtuluş göğe bakma, kadim bilgiye, kitaplara ve her türlü insani erdemlere bağlı kalma, yeni bir kurtuluş vadedebilir.

