ABD haber alma değerlendirmelerine gore Çinli gruplardan sağlanan uydu görüntüleri ve coğrafi haber alma, İran’ın ABD askeri hedeflerine karşı hücum kapasitesini geliştirdi. CNN’e konuşan dört kaynak, Çin kaynaklı verilerin Temmuz’da Ürdün’deki bir ABD üssünün vurulmasında kullanıldığını ve saldırıda üç Amerikan askerinin öldüğünü bildirdi. CNN’in kaynakları Çin hükümetinin yardımın ne kadarını direkt yönlendirdiğinin ise belirsiz bulunduğunu bilhassa altını çizdi. Çin ise çatışmalarda internasyonal yükümlülüklerini yerine getirdiğini belirterek suçlamaları reddediyor. Tartışmayla beraber ABD’nin geçmişte hukuk dışı darbelere verdiği “destek” de tekrardan gündeme geldi.
İRAN’DA CIA DARBESİ: 1953
ABD’nin Çin’i suçlamasını tarihsel açıdan çarpıcı hale getiren ilk örnek de gene İran. Demokratik yollarla iktidara gelen Başbakan Muhammed Musaddık, İran petrolünü millileştirmesinin peşinden 19 Ağustos 1953’te devrildi. ABD Dışişleri Bakanlığının yayımladığı resmi belgelerde operasyon direkt “Operation TPAJAX’ın planlanması ve uygulanması” başlığı altında içeriyor. CIA ve İngiliz istihbaratının desteklediği operasyon Musaddık’ın devrilmesine ve Şah Muhammed Rıza Pehlevi’nin iktidarının kuvvetlenmesine destek oldu.
GUATEMALA’DA ‘PBSUCCESS’
Bir yıl sonrasında hedef bu kez Guatemala’ydı. Solcu Devlet Başkanı Jacobo Arbenz’in hükümeti 1954’te, CIA’in “PBSUCCESS” kod adlı gizli saklı operasyonuyla devrilmesine yardım edilen bir müdahalenin hedefi oldu. ABD Dışişleri Bakanlığının bugün kamuya açık resmi arşivi; CIA karargahı, Guatemala’daki istasyon ve Florida’daki PBSUCCESS merkezi arasındaki yazışmaları içeriyor. Belgelerde Arbenz hükümetinin devrilmesi, ordu içindeki bağlantılar ve yeni yönetimin oluşturulmasına yönelik planlamalar açık şekilde görülüyor.
ABD istihbaratı Çin kaynaklı uydu verilerinin İran’a yardım ettiğini öne sürerken, Washington’ın kendi arşivleri CIA’in 1953 İran, 1954 Guatemala ve 1960 Kongo operasyonlarını ayrıntılarıyla belgeliyor. (INACO)
ALLENDE’YE KARŞI GİZLİ OPERASYONLAR
CIA’in müdahalede bulunmuş olduğu ülkelerden biri de Şili oldu. Salvador Allende’nin 1970’te devlet başkanı seçilmesinden sonrasında ABD’de Nixon hükümeti Şili’de gizli saklı faaliyetlere girişti. CIA’in gizliliği kaldırılmış belgelerine gore kurum, Allende karşıtı siyasal partilere, medya kuruluşlarına ve {özel sektör} örgütlerine mali destek verdi ve Allende hükümetinin güçlenmesini engellemek amacıyla “azami gizli saklı baskı” politikası yürüttü. CIA ek olarak seçilmiş devlet başkanı Allende’nin göreve başlamasını önleyecek bir askeri darbe girişimini desteklemeye çalıştı.
KONGO’DA LUMUMBA OPERASYONU
Afrika’daki en belirgin dosyalardan biri ise Kongo’nun bağımsızlıkçı lideri ve ilk başbakanı Patrice Lumumba oldu. 1960’ta CIA yönetimi Lumumba’nın iktidardan uzaklaştırılmasına yönelik gizli saklı operasyonlar yürüttü ve öldürülmesine ilişkin seçenekleri de faaliyete geçirdi. ABD’de ondan sonra yürütülen Church Committee soruşturmaları CIA’in Lumumba’ya karşı operasyonlarını ortaya çıkardı. CIA ve Belçika’nın Lumumba’nın 1961’de öldürülmesinde oynadığı rol ise sonrasında açıklanan belgeler ile gün yüzüne çıktı.
