Karadeniz’de gemilere yönelik son saldırıda, Cuma günü Ukrayna’nın liman kenti Odesa’da Türklere ilişik bir tekne Rus güçleri tarafınca vuruldu. Geminin operatörü, kargo gemisinin Ukrayna’nın Chornomorsk limanına düzenlenen şüpheli bir roket saldırısından dolayı hasar gördüğünü söylemiş oldu. Geminin ateşe verildiği saldırıda yaralanan olmadı. Kasım ayından bu yana, Ukrayna kuvvetlerinin, Rusya’nın Batı tarafınca uygulanan yaptırımlardan kaçmak için kullandığı iddia edilen petrol tankerlerinden oluşan “gölge filosunu” avladığı kabul edilen saldırılarda, Karadeniz’de, Türk karasularına yakın minimum üç vapur vuruldu.
Cumartesi gecesi Türk gösterim kuruluşu TVNET’e konuşan Fidan, Türkiye’nin uzun süredir çatışmanın yayılmasına karşı uyarıda bulunduğunu ve artık daha da yayıldığını söylemiş oldu. Fidan, “Çatışmaların sonuna doğru bu şekilde şeyler olur. Hepimiz çıtayı yükseltiyor ve her cepheye saldırıyor” dedi. Ukrayna Cumhurbaşkanı Volodymyr Zelenskyy Pazar günü “onurlu” bir sulh çağrısında bulunmuş oldu ve Avrupa’nın İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana en ölümcül çatışmasını sona erdirmek için ABD elçileri ve Avrupalı müttefikleriyle Berlin’de buluşmaya hazırlanırken Rusya’nın Ukrayna’ya tekrar saldırmayacağının garantisini verdi. ABD Başkanı Donald Trump’ın başlangıçta Moskova’nın taleplerini destekleyen bir sulh anlaşması imzalaması yönündeki baskısı altında Zelenskyy, Rusya’yı şehirleri ve Ukrayna’nın elektrik ve su kaynaklarını ölümcül bombalayarak savaşı uzatmakla suçladı.
Fidan, her iki tarafın da enerji altyapısına saldırılar düzenlediğini, misillemelerin ne yazık ki Karadeniz üstünden ticareti aksattığını kaydetti. Yabancı bayrak taşıyan sadece Türk şirketlerine ilişik gemilerin ve Karadeniz’de çalışan gemilerde çalışan Türk mürettebatın risklerle karşı karşıya bulunduğunu söylemiş oldu. Fazlaca şükür şu ana kadar saldırılarda hiçbir Türk vatandaşımız zarar görmedi” dedi. Bakan, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın, bu hafta başlangıcında Türkmenistan’da meydana getirilen toplantının oturum aralarında Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile yaptıkları görüşmede mevzuyu gündeme getirdiğini söylemiş oldu. Fidan, “Bu bizim için kaygı deposudur. İki alanda antak kalma arayışındayız. Eğer taraflar kapsamlı bir ateşkes ve sulh anlaşmasına varmayacaklarsa, enerji altyapısına saldırılmaması ve Karadeniz’de deniz güvenliğinin sağlanması mevzusunda sınırı olan bir anlaşmaya varmalılar” dedi. İki ülke arasındaki “bunu fiilen garantileyen” tahıl anlaşmasını hatırlattı. “Uzun süredir Karadeniz’de seyreden tüm gemiler saldırılardan kurtuldu ve Karadeniz ticareti sorunsuz devam etti. Şimdi de aynı saldırıların durdurulmasına ihtiyacımız var” dedi.
Türkiye, 2022’de Rusya-Ukrayna çatışmasının arkasından limanlarının kuşatım altına alınmasına karşın, Ukrayna’nın tahıl sevkiyatlarının Karadeniz’den güvenli geçişini elde eden, şu anda beklemede olan anlaşmada kilit bir oyuncuydu.
Temmuz 2022’de Ankara ve Birleşmiş Milletler’in aracılık etmiş olduğu antak kalma, Moskova’nın yenilemeyi reddetmesinin arkasından bitti. Ankara, girişimi canlandırmak için çabalarını artırdı.
Türkiye kendisini Rusya-Ukrayna ihtilafında aracı olarak konumlandırdı ve Erdoğan, Karadeniz Tahıl Girişimi’ne aracılık etmede kilit bir oyuncuydu.
Moskova sonrasında Batı’yı kendi tahıl ve gübre ihracatını engellemekle suçlayarak anlaşmadan çekildi ve o zamandan beri Ukrayna’nın ziraat ve liman altyapısına hücum etti. Rusya’yla ilgili bir anlaşmanın yürürlüğe girmesiyle anlaşmaya geri dönmeye hazır olduğu söylendi.
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Cumartesi günü Türkmenistan’dan dönüşünde gösterilen alıntılara gore, Rusya-Ukrayna cenginde barışın oldukca uzakta olmadığını söylemiş oldu. Erdoğan, Ukrayna sulh planını ABD Başkanı Donald Trump ile görüşmeyi umduğunu söylemiş oldu. Savaşan tarafları da Karadeniz’e yapılacak saldırılara karşı uyardı ve bölgenin “çatışma alanı” olarak kullanılmaması icap ettiğini söylemiş oldu. “Bunun Rusya’ya yada Ukrayna’ya faydası olmaz. Her insanın Karadeniz’de güvenli seyrüsefere ihtiyacı var.”
Erdoğan Cumartesi günü yapmış olduğu açıklamada, Putin’le ağırlıklı olarak cenk ve sulh çabalarını görüştüğünü söylemiş oldu.
“Tüm erkek oyuncular benzer biçimde Sayın Putin de Türkiye’nin bu mevzuda nerede durduğunu oldukca iyi biliyor” dedi.
Harp süresince Moskova ve Kiev ile ilişkilerini sürdürmeye çalışan Türkiye, Ukrayna tahılının ve Rus petrolünün Akdeniz’e taşınmasında mühim bir geçiş noktası olan Boğaziçi’ni denetim ediyor.
Fidan, Putin ile Erdoğan’ın yakın dost bulunduğunu ve Erdoğan’ın Rusya-Ukrayna çatışması başladığından bu yana devamlı olarak aynı duruşu sürdürdüğünü söylemiş oldu. Erdoğan, her iki tarafın da yararına olacak adil ve adil bir barışı savundu. Fidan, “(Rusya-Ukrayna barışıyla ilgili) bizim de dahil olduğumuz süreçler var. Sayın Başkan, Putin’den data almak istedi ve Putin bizzat bilgilendirdi. Sayın Putin’in hakkaten ateşkes mevzusunda istekli bulunduğunu görmek güzel. Sadece bunun da bazı şartları var” dedi.
Bakan, Rusya-Ukrayna savaşı için yaratıcı çözümlere gerekseme duyulduğunu ve her iki tarafın da “kendi gerçekliğine” ve “bu gerçekliğe dayanarak manevra yapabilecekleri alana” haiz bulunduğunu belirtti. Cumartesi günkü canlı röportajdan ilkin ABD’nin Rusya-Ukrayna ihtilafıyla ilgili hususi elçisi Steve Witkoff ile çatışmayı ve Gazze’deki durumu tartışmak suretiyle bir telefon görüşmesi yaptığını kaydetti. Ukrayna’nın Donbas bölgesinin herhangi bir sulh anlaşmasının mühim bir bileşeni bulunduğunu ve her iki tarafın da bölgenin statüsü mevzusunda değişik görüşlere haiz bulunduğunu söylemiş oldu. Fidan, “Görünüşe gore Ukrayna’da her türlü antak kalma seçimler ve referandumla sonuçlanacak. Bilhassa bazı meseleler sadece referandumla çözülebilir, bundan dolayı (herhangi bir uzlaşma) hiçbir siyasal liderin tek başına üstlenmeyi düşünmediği bir risk olabilir” dedi. Çatışmayla ilgili bir öteki mevzunun da dondurulan Rus varlıklarının akıbeti bulunduğunu söylemiş oldu. Donbas’tan sonrasında burası başka bir çatışma alanı” dedi.
AB’nin, Ukrayna’ya verilecek krediyi finanse etmek için dondurulmuş Rus devlet varlıklarını kullanma planları içinde, aralarında Belçika’nın da bulunmuş olduğu birçok üye ülke, varlıkların çoğunun Brüksel’deki Euroclear’da tutulduğuna dikkat çekerek hukuki kaygılarını dile getirdi.
Rusya merkez bankası planı yasadışı olarak nitelendirdi ve çıkarlarını korumak için lüzumlu her türlü tedbiri alma hakkını saklı tuttu.
Cuma günü blok, Rus varlıklarını “sınırsız olarak hareketsiz bırakmak” için harekete geçerken, AB liderleri 18-19 Aralık’ta Brüksel’de yapılacak zirvede Ukrayna’ya fon tahsis edilip edilmeyeceğine karar vermeye hazırlanıyor.
YPG-İsrail bağları
Fidan, Türkiye’yi ilgilendiren bir öteki mühim mevzuya da değindi: PKK’nın Suriye kanadı YPG’nin varlığı. Bakan, ABD destekli terörist grubun kesinlikle “İsrail tarafınca cesaretlendirildiğini” söylemiş oldu.
Kuzeydoğu Suriye’deki çeşitli bölgeleri denetim eden YPG, burada kendine özgü özerklik iddiasında bulunuyor ve 10 Mart’ta Şam’la bir antak kalma imzalamasına karşın şimdiye kadar Esad sonrası Suriye ordusuna entegrasyonu reddetti.
Grup, Suriye iç savaşı esnasında Türkiye’de gerçekleşen birçok terör saldırısının arkasındaydı ve Türkiye, grubun Suriye ordusuna entegrasyonunu tamamlayarak risk yapmaya son vermesini umuyor. Türkiye’nin Netanyahu yönetiminin Gazze’deki soykırımının en azılı rakibi haline gelmesiyle Ankara düşmanlığını artıran İsrail, YPG’ye haiz çıktığını gizlemiyor. İsrail Dışişleri Bakanı Gideon Saar bir keresinde YPG’nin temsil ettiğini iddia etmiş olduğu etnik topluluğa atıfta bulunarak “Suriye’deki Kürtleri” “naturel müttefikleri” olarak tanımlamıştı.
Fidan, Suriye’deki baskıcı Esad rejimine karşı YPG’nin hiçbir süre Suriye muhalefetiyle ortaklaşa iş yapmadığını, İsrail’in de Esad’ın devrilmesine karşı çıktığını söylemiş oldu.
YPG’nin yurtdışına bakışının değiştiğini ve ABD politikasının değiştiğini kaydetti. Artık YPG’nin Şam’la anlaşmasını yerine getirmesi ve 10 Mart anlaşmasındaki sorumluluklarını üstlenmesi gerekiyor” dedi. Bunun yalnız Suriye’nin istikrarı açısından değil, Türkiye, Irak ve Ürdün’ün ulusal güvenliği açısından da yaşamsal ehemmiyet taşıdığını belirtti. Bakan, Ankara’nın Şam ile YPG içinde diyaloğu, barışı ve itimatı teşvik ettiğini altını çizdi.
ABD, DEAŞ’a karşı ortak mücadelede kilit erkek oyuncu olduğu bahanesiyle YPG’yi senelerce etken olarak destekledi. Fidan, IŞİD’in mühim seviyede küçüldüğünü ve artık sistemik bir tehdit olmadığını söylemiş oldu. “Bölgesel erkek oyuncular güçlerini birleştirerek bu probleminin üstesinden gelebilirler” dedi. “DEAŞ normal olarak savaşım edilmesi ihtiyaç duyulan bir tehdit fakat DEAŞ’la savaşım adı altında değişik projelere başvurulması sorunlu bir perspektif. Biz DEAŞ’a tepkinin orantısız bulunduğunun farkındayız, bunun başka bir şeyle ilgili bulunduğunu düşünüyoruz” dedi. Fidan, IŞİD’in her gücün kullandığı bir aygıt haline geldiğini belirterek, Batılı ülkelerin ve Esad rejiminin “manevra alanı açmak için” DEAŞ meselesini istismar ettiğinin altını çizdi. “DEAŞ’ı Suriye’nin geleceğine tehdit olarak görmek ile ortadan kaldırılması ihtiyaç duyulan bir terör örgütü olarak görmek iki değişik meseledir. Suriye’deki yeni yönetimin DEAŞ’ın büyümesine izin vermeyeceğine inanıyorum” dedi.
Fidan, YPG’nin varlığını uzatmak için IŞİD’i bahane edemeyeceğini altını çizdi. “Bu yalnız Suriye’nin güvenliğiyle ilgili değil. Bu bununla birlikte Türkiye’nin güvenliğiyle de ilgili. YPG, PKK’nın Suriye’deki kanadıdır. PKK şu anda bu sürecin içinde. Bunun neticelerini sınırlarımızın ötesinde de görmek istiyoruz” dedi. Geçtiğimiz yıl Türkiye, PKK’nın hapisteki lideri Abdullah Öcalan’ı kendi grubuna tabanca bırakmaya çağrı ederek terörsüz Türkiye girişimini başlattı. Öcalan geçen Şubat ayında ortaklaşa iş yaparak PKK’ya davet yapmıştı. PKK kabul etti ve geçen yaz silahsızlanmaya başladığını duyurdu. YPG şu ana kadar Öcalan’ın çağrısının kendilerini kapsamadığını öne sürerek girişime katılmayı reddetti.
ABD ile CAATSA problemi
Dışişleri Bakanı ek olarak Türkiye-ABD ilişkilerine ilişkin soruları da yanıtladı. ABD’nın Hasımlarıyla Yaptırımlarla Savaşım Yasası (CAATSA) kapsamında uygulanan yaptırımların kaldırılmasına yönelik çalışmaların sürdüğünü söylemiş oldu, mevzunun Cumhurbaşkanı Erdoğan ile ABD Başkanı Donald Trump’ın Beyaz Saray’da yapmış olduğu görüşme esnasında liderlik düzeyinde çerçevelendiğini kaydetti.
Sürecin durumuna ilişkin bir soruya cevap veren Fidan, o görüşmede oluşturulan siyasal iradenin, ikili ilişkilerde kalan iki sorunlu alan olarak tanımladığı CAATSA ve Halkbank davasına ilişkin çalışmalara yön vermeye devam ettiğini söylemiş oldu. “Öteki tüm alanlarda oldukca iyi gidiyoruz. Hedefimiz küresel ilişkileri genişletmek, ticareti çoğaltmak, bu alanlarda da çalışmalarımız devam ediyor” dedi. Türk devlet bankası Halkbank, İran’ın ABD yaptırımlarından kaçmasına yardım etmiş olduğu iddiasıyla ABD’de davayla karşı karşıya.
Fidan, yakın gelecekte CAATSA mevzusunda bir atılım beklediğini belirterek, mevzunun bilhassa müdafa sanayii açısından mühim bulunduğunu altını çizdi.
He noted that Türkiye özgü reached an 80% self-sufficiency rate in defense production but emphasized that no country can be fully independent in this field and that cooperation remains essential. CAATSA sebebiyle Türkiye Müdafa Sanayii Başkanlığı’nın (SSB) kurumsal muadillerini geliştiremediğini söylemiş oldu. Fidan, “Bu çözmemiz ihtiyaç duyulan bir mevzu. Bu alandaki en mühim ustalaşmış ve uzman aktörümüz Müdafa Sanayii Başkanlığıdır” dedi.
He added that once sanctions are lifted, the Presidency of Defense Industries will be able to fully assume its role, calling this one of the most significant gains of moving beyond CAATSA.
Fidan, NATO’nun karşılıklı bağımlılık ilkesine de dikkat çekerek, Türk Silahlı Kuvvetleri’nin kullandığı bazı ekipman, tabanca ve cephane için uzun süredir devam eden tedarik sistemlerinin CAATSA tarafınca sekteye uğradığını ve tekrardan onarılması icap ettiğini kaydetti.
Fidan, “Yurtiçi kabiliyetlerimizi en üst düzeye çıkarabileceğimiz bir döneme ulaşana kadar, yalnız ABD’den değil Avrupa’dan da belirli alanlardaki yaptırım rejimlerini kaldırmamız gerekiyor.” dedi. Kanada, Almanya ve birçok Avrupa ülkesinin uyguladığı yaptırımların büyük seviyede diplomatik çabalarla kaldırıldığını hatırlattı.
Fidan, CAATSA yaptırımlarının 2026 senesinde kaldırılabileceğini söylemiş oldu.
