“Totaliter bakış açısından tarih, öğrenilecek değil, yaratılacak bir şeydir.”
George Orwell, 1946 tarihindeki Edebiyatın Önlenmesi adlı denemesinde bu şekilde yazmıştı.
Raoul Peck’in yeni politik belgeseli Orwell: 2+2=5, 2025 senesinde Barack Obama’nın favori yapımları içinde yer aldı. Yapıt, tartışılmaz sandığımız gerçeklerin iyi mi hızla aşındığını sert halde hatırlatıyor.
Belgesel, kurmacanın çoğunlukla gerçeklik benzer biçimde sunulmuş olduğu bir dönemde geliyor. Orwell’ın 1949’da piyasaya çıkan romanı 1984’ten cümleler bugün minimum o yıllarda olmasıyla birlikte, hatta bir ihtimal daha da fazla çarpıcı.
Yasaklı kitaplar ve gerileyen özgürlükler
Mesela bugün ABD’nin sivil ve siyasal özgürlükler puanı birçok gelişmiş demokrasiden daha düşük. Belgeselin de ele almış olduğu bir örnek: Kamu okullarında kitap yasakları. Donald Trump döneminde ülkede 3 binden fazla kitap yasaklandı; en fazla yasak Florida ve Teksas’ta.
20. yüzyılda Hayvan Çiftliği ve 1984 benzer biçimde distopyalar abartılı ya da gereksiz görünebilirdi. Sadece 2026’da, ne yazık ki, neredeyse artık kurgu değilmiş benzer biçimde okunuyorlar.
Raoul Peck’in yaklaşımı
Haitili yönetmen Raoul Peck, daha ilkin Genç Karl Marx ve bilhassa I Am Not Your Negro ile tanındı. Bu belgeselde, James Baldwin’in tamamlayamadan vefat etmiş olduğu tarihsel çalışmasını sinemasal halde tekrardan kurmuştu.
Orwell: 2+2=5’te ise benzer bir yöntem izliyor: Bir yazarın son eserinin, istemeden de olsa nihai bir siyasal vasiyet haline gelebileceğini korumak için çaba sarfediyor. 1984, Orwell’ın veremden ölmesinden yalnızca bir yıl ilkin yayımlandı.
Belgeselde duyduğumuz tüm sözler Orwell’ın mektuplarından, kitaplarından ve denemelerinden alınmış.
Film, Orwell’ın yaşamını Hindistan’daki doğumundan İskoçya’daki Jura Adası’na uzanan son yıllarına kadar izliyor. Yaşam öyküsü ayrıntıları var; sadece aslolan sorun, onun dünyayı iyi mi teşhis etmiş olduğu.
Çift dillilik ve hakikatin aşınması
Peck, Orwell’ın fikirleri üstünden aşırı sağın “çift dillilik” yaratarak muhalif sesleri susturma yöntemlerini sorguluyor. Günümüzde üretilen düzmece gündemler ve kültürel cenk söylemleri, Orwell’ın uyardığı mekanizmaları hatırlatıyor.
Orwell 1946’da şöyleki yazmıştı:
“Yazmaya başladığımda hedefim bir sanat eseri üretmek değil. Ortaya çıkarmak istediğim bir yalan, dikkat çekmek istediğim bir gerçek var. Nesnel hakikat terimi bu dünyadan kayboluyor.”
Belgeselin başlığındaki “2 + 2 = 5” direkt 1984’e gönderme yapıyor. Totaliter süperdevlet Okyanusya’da Parti, yalnızca bilgiyi değil, düşünceyi de denetim eder. İnsanları apaçık yalanları kabul etmeye zorlar. Mesela iki artı ikinin beş ettiğini.

