Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası(TCMB)’nin blogunda piyasaya sürülen “Jeopolitik Gelişmeler Dış Ticareti Iyi mi Şekillendirdi?” başlıklı yazısında ABD – İran içinde yaşanmış olan çatışmaların Türkiye’nin dış ticaretini iyi mi şekillendirdiğinin değerlendirmesi yapılmış oldu. Değerlendirmede yaşanmış olan gelişmelerin Türkiye’nin dış ticaretini zayıflatmadığı tespiti yapılmış oldu.
Blog yazısında “Jeopolitik gelişmeler, enerji tutarları ve küresel tedarik zincirleri kanallarıyla dış tecim dengesi üstünde baskı oluşturabiliyor. Bu yüzden, 2026 yılı şubat ayı sonunda başlamış olan ABD/İsrail-İran savaşının da Türkiye’nin dış tecim görünümünü zayıflatması bekleniyordu. Sadece ikinci çeyrek verileri değişik bir tablo ortaya koydu. Enerji ithalatındaki belirgin artışa karşın ihracat kuvvetli seyretti ve dış tecim dengesi iyileşti.” denildi.
Blog yazısının devamı ise şöyleki;
“Savaşın en süratli yansıması enerji piyasalarında görüldü. Küresel piyasalarda enerji fiyatlarının ikinci çeyrek averajlarına baktığımızda, Brent petrolde senelik bazda yüzde 55,2, organik gazda ise yüzde 28,2 oranında yükseliş yaşandı. Buna paralel olarak, takvim etkilerinden arındırılmış enerji ithalatı senelik bazda yüzde 32,4 arttı. Söz mevzusu artışta enerji ithalatının kompozisyonuna ek olarak mevcut tedarik anlaşmaları, spot fiyattan alımların oranı ve tedarik süreleri de rol oynuyor. Dolayısıyla son dönemde fiyatlarda başlamış olan normalleşme enerji ithalatındaki artışların yavaşlayacağına işaret etse de fiyat gelişmelerinin gecikmeli tesirleri sebebiyle kısa vadede enerji ithalatı üstündeki yukarı yönlü riskler tamamen ortadan kalkmış değil.
İlk bakışta bu görünüm, enerji ithalatındaki artışın dış tecim dengesini de bozacağı izlenimi veriyor. Sadece enerji tutarları dış dengeyi tek başına belirlemiyor. Enerji fiyatlarındaki yükselişin dış denge üstündeki tesirini daha sıhhatli değerlendirebilmek için tarihsel ilişkilere bakmak yararlı oluyor. Enerji tutarları ile net enerji ithalatı içinde kuvvetli bir ilişki olmasına rağmen, aynı ilişki cari işlemler dengesi için geçerli değil. Bunun temel sebebi, cari dengenin yalnızca enerji faturasıyla değil, ihracat performansı, hizmet gelirleri ve iç talep benzer biçimde birçok unsur tarafınca şekillenmesi. Nitekim Rusya-Ukrayna savaşının yaşandığı 2022 senesinde enerji maliyetlerindeki artış dış denge üstünde tarihsel birlikteliğin ima ettiğinden oldukça daha belirgin bir baskı oluştururken, mevcut dönemde değişik bir görünüm ortaya çıktı.
Bu farklılaşmanın temel sebebi ihracat tarafında yaşandı. Enerji tarafındaki negatif görünüme karşın ikinci çeyrekte ihracat hem senelik hem de çeyreklik bazda kuvvetli bir artış gösterdi. Savaşın başlamasının derhal peşinden mart ayında Orta Doğu ülkelerine meydana getirilen ihracatta keskin bir düşüş yaşansa da ikinci çeyrekte bölgeye meydana getirilen ihracatta toparlanma görüldü. İhracatın bu zamanda hızlanmasında küresel tedarik zincirlerinde jeopolitik gelişmeler sebebiyle yaşanmış olan tekrardan yönlenme rol oynadı. Hürmüz Boğazı’nın kapanmasıyla beraber Uzak Doğu’dan meydana getirilen sevkiyatlarda ortaya çıkan belirsizlikler, uzayan teslim süreleri ile artan navlun ve sigorta maliyetleri talebin Türkiye’ye kaymasında etkili unsurlar oldu. Şirket görüşmeleri, bu dönemdeki talep artışının bilhassa Avrupa kaynaklı ve ihtiyati alım durumunda olduğuna, bununla beraber ilk etapta firmalarca geçici özellikte algılandığına işaret etmekte. İhtiyati alımlar ve öne çekilen talep tesiri kimyasal ürünler ve ana metal sektörlerinde; tedarikçi çeşitlendirme eğilimi ise giyim ve tekstil sektörlerinde ihracatı destekliyor.
İhracatın kuvvetli seyretmesinde etkili olan bir unsur da müdafa sanayinin ihracata artan desteği oldu. Son yıllarda müdafa sanayinde meydana gelen kapasite ve teknoloji yatırımları yüksek katma kıymetli üretimin ihracata katkısını artırdı. Son dört yılda müdafa sanayinin toplam ihracattaki oranı ortalama 2,3 puan artarak yüzde 4’e ulaştı. Bununla beraber, mevcut jeopolitik gelişmelerin bu sektöre yönelik talebi güçlendirmesi de söz mevzusu yapısal dönüşümün tesirini daha görünür hâle getirdi.
Dış tecim dengesindeki iyileşmenin öteki ayağını ise ithalatın kompozisyonu oluşturdu. İkinci çeyrekte ithalattaki artışın tamamı enerji kaynaklı gerçekleşirken, enerji hariç ithalat geriledi. Öte taraftan mal grubu bazında baktığımızda, ara malları ithalatı altın ve enerji hariç olarak seviyesini korurken, yatırım ve tüketim malları ithalatında gerileme görüyoruz. Bu görünüm iç talebin süregelen zayıf seyri ve ikinci çeyrekteki pozitif ihracat siparişi beklentileriyle uyumlu.
Nitekim kredi kartı harcamaları benzer biçimde iç öğrenci ilişkin yüksek frekanslı verilerde gördüğümüz zayıf seyir, tüketim malı ithalatı talebindeki yavaşlama ile de teyit ediliyor. Öte taraftan, Satın Alma Yöneticileri Endeksi (PMI) verileri de ikinci çeyrekte üretim gerilerken, ihracat talebine ilişkin beklentilerin arttığına işaret ediyor. Bu bağlamda, son dönemdeki ara malları ithalat talebini gerek dış talepte tekrardan yönlenme eğiliminin, gerekse jeopolitik gelişmelerin yansıması olarak fiyatlarda gözlenen artışın şekillendirdiğini söylemek mümkün.
Özetle, ikinci çeyrekte enerji fiyatlarındaki yükselişin dış tecim dengesi üstündeki negatif tesiri, ihracattaki kuvvetli seyir yardımıyla mühim seviyede dengelendi. Öte taraftan, sıkı para politikası etkisiyle devam eden iç talepteki zayıf görünüm de ithalat kompozisyonunu değiştirerek dış tecim dengesindeki iyileşmeye destek verdi. Bu gelişmeler, jeopolitik risklerin azalmasıyla enerji fiyatlarında başlamış olan normalleşme ile birlikte düşünüldüğünde, savaşın cari açık üstünde oluşturduğu yukarı yönlü risklerin önceki aylara kıyasla azaldığını değerlendiriyoruz.”
