Soğuk Cenk’ın en sert yıllarında, 21 Şubat 1956 tarihinde hazırlanan bir Amerikan haber alma raporu, Türkiye’nin Washington nezdindeki yerini ayrıntılarıyla gözler önüne seriyor. “Bağlaşık Olarak Türkiye” başlığını taşıyan, gizliliği 2013 senesinde kaldırılan sadece ilk kez gün yüzüne çıkartılan CIA belgesinde; Ankara’nın askeri kapasitesi, Sovyet tehdidine karşı konumu, iç siyaseti, ziraat politikaları, ekonomik gelişme hamlesi, Adnan Menderes’in liderlik seçimi, Kıbrıs meselesi ve Türk-Amerikan ilişkilerinin geleceği dikkat çekici başlıklar altında ele alınıyor. İnönü Üniversitesi’nden Muhammed Cihad Kubat’ın bilimsel nitelikli çalışmasından yansıyan raporda, Türkiye’nin ABD açısından stratejik değerinin altı çizilirken, Türk Silahlı Kuvvetleri’nin 1950’li yıllardaki kapasitesine ilişkin çarpıcı değerlendirmeler de yer ediniyor.
Deniz Kuvvetleri’ne ilişkin değerlendirme dikkat çekici. CIA raporunda Türk Birliği, Akdeniz’deki NATO ülkeleri içinde “en etkisiz” güç olarak tanım ediliyor.
TÜRKİYE SIRADAN ÜYE DEĞİL
CIA raporunda Türkiye’nin jeopolitik konumuna da hususi vurgu yapılıyor. Belgede, Karadeniz’e oluşturulan boğazları denetim eden, Sovyetler Birliği’nin cenup kanadında yer edinen, Orta Doğu ve Doğu Akdeniz’e uzanan stratejik hatta bulunan Türkiye’nin Washington açısından basit bir NATO üyesi olmadığı belirtiliyor. İstihbarat raporunda Türkiye’nin, Sovyet yayılmacılığına karşı emin duruş sergilediği, NATO müdafa hazırlıklarıyla uyumlu hareket etmiş olduğu ve ABD ile askeri-diplomatik alanda yakın çizgide bulunmuş olduğu ifade ediliyor.
TÜRK TUGAYI’NA ÖVGÜ
Raporda, Türkiye’nin Kore Savaşı’ndaki rolüne de ayrı bir ayraç açılıyor. Kunuri ve Kumyangjangni muharebelerinde Türk Tugayı’nın gösterdiği direncin, ABD kamuoyunda ve karar alıcı çevrelerde Türkiye’ye yönelik “güvenilir cenk ortağı” algısını kuvvetlendirdiği belirtiliyor. CIA değerlendirmesinde, bu askeri performansın Türkiye’nin NATO üyeliği sürecinde mühim bir zemin oluşturduğu kaydediliyor.
FAKİR TARIM ÜLKESİ
İstihbarat raporunda Türkiye yalnızca dış siyaset ve güvenlik başlıklarıyla değil, toplumsal ve ekonomik yapısıyla da inceleniyor. CIA, 1956 itibarıyla Türkiye’yi “yoksul ve gelişmemiş bir ziraat ülkesi” olarak tanımlıyor. Raporda, köylerde siyasete ilginin arttığı, yeni yolların kırsal yerleşimleri kentlere bağladığı, Amerikan teknik ve ekonomik yardımlarının toplumsal hareketliliği hızlandırdığı ifade ediliyor. Bununla beraber belgede, ülke siyasetinin “minik, eğitimli bir seçkin çevre” tarafınca şekillendirildiği; geniş halk kitlelerinin eğitim ve toplumsal meselelerde devlet yönlendirmesine gereksinim duyduğu yönünde değerlendirmelere de yer veriliyor. CIA raporunda, Demokrat Parti’nin kırsal kesime dönük politikalarının Türkiye’de yeni bir toplumsal ve siyasal denge oluşturduğu tespiti dikkat çekiyor.
MENDERES DEĞERLENDİRMESİ
CIA haber alma raporunun en çarpıcı bölümlerinden birini de, Başbakan Adnan Menderes’e ilişkin değerlendirmeler oluşturuyor. Raporda 1956 itibarıyla Demokrat Parti’nin ülkenin en kuvvetli siyasal hareket olduğu, Menderes’in de seçmen nezdinde etkili liderliğini sürdürdüğü belirtiyor. Sadece aynı haber alma değerlendirmesinde, yönetim gücünün giderek Menderes ve dar bir danışman çevresinde toplandığı ifade ediliyor. CIA raporunda, iktidar partisi içindeki rahatsızlığın gelişme ihtimaline de yer veriliyor. Belgede, ekonomik sıkıntıların derinleşmesi, ABD’den beklenen mali desteğin sınırı olan kalması ve Demokrat Parti içindeki kopuşların hızlanması halinde Menderes’in parti tarafınca görevden uzaklaştırılabileceği yönünde dikkat çekici bir öngörü bulunuyor.
Raporun hava savunmasına ilişkin bölümünde daha sert ifadeler kullanılırken, Türk Hava Kuvvetleri’nin sınırı olan muharebe hazırlığına haiz olduğuna değiniliyor.
“MEHMETÇİK VATANSEVER”
Belgenin en dikkat çekici bölümlerinden biri Türk Silahlı Kuvvetleri’ne ayrılıyor. CIA raporunda, Türkiye’nin askeri enerjisini ayakta tutmak için ciddi ekonomik fedakarlık yapmış olduğu belirtiliyor. Müdafa harcamalarının enflasyonist baskı oluşturduğu, buna karşın Türk kamuoyunun Sovyet tehdidi karşısında bu harcamaları lüzumlu görmüş olduğu ifade ediliyor. Raporda, Türk Kara Kuvvetleri’nin ortalama 430 bin askere haiz olduğu, gereksinim halinde 800 bin kişinin daha tabanca altına alınabileceği belirtiliyor. Hava Kuvvetleri’nde ortalama 30 bin personel ve 400 askeri tayyare bulunmuş olduğu; Deniz Kuvvetleri’nde ise personel sayısının 33 bine çıkarılmaya çalışmış olduğu kaydediliyor. CIA raporunda Türk askeri “yurtsever, disiplinli ve fizyolojik olarak dayanıklı” sözleriyle tanımlanıyor. İstihbarat değerlendirmesinde, Kara Kuvvetleri’nin NATO’ya tahsisli birliklerinde teçhizat düzeyinin averaj yüzde 50’nin birazcık üstünde olduğu, lojistik desteğin mühim bölümünün dış desteğe bağlı kalmış olduğu, genç subay ve astsubay kadrolarında kalite açığı bulunmuş olduğu belirtiliyor.
KIBRIS MESELESİ DE YER ALIYOR
1956 tarihindeki CIA raporunda Türkiye-Yunanistan ilişkileri ve Kıbrıs meselesi de ele alınıyor. Belgede, Ankara ile Atina içinde Kıbrıs üstünden gerilim yaşandığı; Türk basınında adanın Türkiye’ye bağlanması gerektiği yönünde yayınların bulunmuş olduğu kaydediliyor. Sadece raporda, Türkiye’nin Kıbrıs’ı direkt ilhak etmeye dönük kuvvetli bir irade göstermediği ve İngiliz hakimiyetinin sürmesine köklü bir itiraz gelmeyebileceği değerlendirmesine yer veriliyor.
[email protected]
Kaynak: Web Hususi
