Türkiye’de afet riski insan kaynaklı müdahaleler sebebiyle her geçen gün artıyor. İklim modellemelerinde ise ölümcül heyelanlardaki artış afet riskinin boyutunu gözler önüne seriyor. Science Advances dergisinde piyasaya sürülen kapsamlı araştırmada, Batı Karadeniz’e ilişkin kaygı verici bulgular ortaya konuldu. Araştırmaya bakılırsa Türkiye, Avrupa’da ölümcül heyelanlarda ilk sıraya yerleşirken, Batı Karadeniz’in serin ve nemli iklim yapısının gelecek yıllarda daha sıcak, daha kurak ve daha kırılgan bir karaktere sürüklenecek. Science Advances’ta piyasaya sürülen ve 46 ülkenin ortalama 60 senelik arazi kullanımı ile 45 senelik nüfus verilerini inceleyen araştırma, heyelan ölümlerinin yalnızca yağış, eğim ve jeolojik yapı benzer biçimde organik etkenlerle açıklanamayacağını ortaya koydu.
İnsan eliyle meydana getirilen tabiat katliamları felakete davetiye çıkartıyor.
TÜRKİYE ORTALAMANIN ÜZERİNDE
Araştırmaya bakılırsa heyelan riski artık bir tek yağmurla, eğimle ya da yerin yapısıyla açıklanmıyor. Ormanların tahrip edilmesi, ziraat alanlarının genişlemesi, yol ve altyapı emekleri ile plansız yapılaşma da riski büyüten başlıca etkenler içinde gösteriliyor. Üstelik birçok yerde bu insan kaynaklı müdahalelerin tesirinin, organik koşullardan bile daha belirleyici hale geldiği belirtiliyor. Küresel ölçekte dağlık alanlara insan müdahalesi düşük ve alt-orta gelirli ülkelerde yüzde 50’ye kadar çıkarken, yüksek gelirli ülkelerde bu oran ortalama yüzde 7’de kalıyor. Türkiye ise yüzde 32 ile, içinde bulunmuş olduğu üst-orta gelirli ülkeler grubunun yüzde 13’lük averajının oldukça üstüne çıkıyor.
389 ÖLÜMCÜL HEYELAN
FATALDOT veri tabanına bakılırsa Türkiye’de 1929-2019 içinde 389 ölümcül heyelan vakası yaşanırken, bin 343 şahıs yaşamını yitirdi. Avrupa’da 1995-2014 döneminde kaydedilen bin 375 heyelan ölümünün 335’i ise tek başına Türkiye’de meydana geldi. Araştırma, Türkiye’nin dağlık peyzajının yalnızca organik süreçlerle değil, uzun dönemli insan müdahaleleriyle de tekrardan şekillendiğine dikkat çekiyor. 1960-2019 içinde dağlık alanlarda orman oranı yüzde 13,6’dan yüzde 18’e yükselirken, kentsel alan payının ortalama 6,5 kat arttığı belirtiliyor. En dikkat çekici dönüşümün ise otluk ve makilik alanlardan mera ve ziraat alanına geçişlerde yaşandığı vurgulanıyor.
BATI KARADENİZ KURUYACAK!
Öte taraftan Kastamonu Üniversitesi’nden bilim adamlarının Natural Hazards dergisinde piyasaya sürülen iklim modelleme çalışmasına bakılırsa, Batı Karadeniz’in serin ve nemli iklim yapısı önümüzdeki dönemde belirgin halde değişecek. Çalışmaya bakılırsa bölgede 2040’tan itibaren kurak alanlar görülmeye başlanacak. Emisyonların mevcut hızında artmayı sürdürdüğü kötümser senaryoda ise yüzyıl sonunda Batı Karadeniz’in yüzde 41’i kurak, yüzde 57’si yarı kurak karakter kazanacak. Böylece bugün bölgeye hakim olan oldukca nemli alanlar neredeyse tamamen ortadan kalkacak. Bu netice, Batı Karadeniz’in bugüne dek öne çıkan iklim kimliğinde köklü bir kırılmaya işaret ediyor. Bu da Türkiye’yi Avrupa’da heyelan kaynaklı can kayıplarının en oldukca dikkat çekmiş olduğu ülke haline getiriyor.
SICAKLIK REKORU KIRILACAK
Isı projeksiyonları da dönüşümün boyutunu ortaya koyuyor. Model sonuçlarına bakılırsa yüzyıl sonunda bölgede averaj sıcaklıkların 20-22 aşama bandına yükselmesi planlanıyor. Bugün ise Batı Karadeniz’de averaj sıcaklıklar 8-10 aşama aralığında seyrediyor. Bu artış, daha uzun sıcak hava dalgaları, daha çok buharlaşma ve daha yüksek yangın riski anlamına geliyor.
Türkiye’de dağlık alanların insan eliyle dönüştürülmesi, değişen yağış rejimleri ve yükselen sıcaklıklarla birleştiğinde, bilhassa Karadeniz kuşağında yeni bir afet eşiğine işaret ediyor.
SELLER YIKICI OLACAK
Su Politikaları Uzmanı Dursun Yıldız ise Türkiye’deki afet tablosunun artık oldukca daha karmaşık bir yapıya dönüştüğüne dikkat çekerken, “Heyelan araştırması, iklim değişikliğiyle beraber değişen yağış rejimlerinin ve kısa sürede düşen daha yoğun yağışların, insan müdahalesiyle aslına bakarsanız zayıflamış yamaçlarda tehlikeyi daha da artırdığını gözler önüne seriyor. Bilhassa Türkiye’nin kuzeydoğusunda yağışların artması beklendiğinden bunun da heyelana yatkın alanlarda riski büyütmesi kaçınılmaz olacak. Son yıllarda Batı Karadeniz’de yaşanmış olan büyük seller ve Türkiye genelinde görülen orman yangınları, iklim değişikliğinin etkilerinin artık sahada hissedildiğini gösterirken, modelleme neticeleri önümüzdeki dönemde sellerin daha ani ve yıkıcı olabileceğini, kuraklık dönemlerinin uzayabileceğini ve orman yangınlarının daha geniş alanlara yayılabileceğini ortaya koyuyor. Tarımsal verimde düşüş, orman ekosistemlerinde bozulma ve hidroelektrik üretiminde dalgalanma öne çıkan riskler içinde” diyor.
[email protected]
Kaynak: Web Hususi
