Gördüğümüz masa, dokunduğumuz taş ya da önümüzde uzanan bir sokak biz bakmasak da varlığını sürdürüyor. Sadece bu tarz şeyleri “masa”, “taş” ya da belirli bir “dünya” olarak kavramamız insanoğlunun algısından, dilinden ve düşünme biçiminden ne kadar bağımsız? Tufts Üniversitesi Felsefe Profesörü Avner Baz, Oxford University Press tarafınca 10 Ağustos 2026’da çevrimiçi piyasaya sürülen The Sorun of “The World” adlı kitabında tam olarak bu soruna odaklanıyor. Baz, “dış dünya yok” ifadesi yerine, felsefenin, zihnin işleyişinin insanoğlunun tüm bakış açılarından sıyrılarak tamamen bağımsız bir gerçekliği tanım edip edemeyeceğini sorguluyor.
DÜNYAYI OLDUĞU GİBİ GÖREBİLİYOR MUYUZ?
Baz’ın ele almış olduğu problem kitapta da günlük yaşamdan örneklerle destekleniyor. Mesela aynı nesneye değişik açılardan baktığımızda görüntüsü değişiyor sadece nesnenin kendisinin değişmediğini düşünüyoruz. Felsefenin daha büyük ve eleştiri sorusu ise tam bu aşamada başlıyor: Bizlerden tamamen bağımsız olan gerçekliğin iyi mi bulunduğunu, kendi algımızın dışına çıkarak bilebilir miyiz? Baz, uygar felsefede “zihinden bağımsız dünya” fikrinin bir çok vakit yeterince sorgulanmadan kullanıldığını düşünüyor. Ona nazaran dünyayı anlatırken esasen insanoğlunun haiz olduğu kavramları ve dili kullanıyoruz. Buna karşın gerçekliği tüm bu koşullardan tamamen bağımsız halde tanım edebileceğimizi varsayıyoruz.
Felsefeci Avner Baz, yeni kitabında insanoğlunun dünyayı kendi bakış açısından tamamen bağımsız halde bilip bilemeyeceğini tartışıyor. Çalışmanın düşünsel hattında Kant, Wittgenstein ve Merleau-Ponty içeriyor. (Shutterstock)
KANT’TAN WITTGENSTEIN’A
Bu irdelemenin arkasında Alman düşünür Immanuel Kant’ın büyük sorularından biri bulunuyor. Kant, insanoğlunun dünyayı yalnızca kendisine görünmüş olduğu biçimiyle bilebildiğini, deneyimimizin haricinde kalan “kendinde şey” hakkında aynı türden bilgiye haiz olamayacağımızı açıkça gözler önüne sermişti. Baz ise Kant’ın görüşünü kitabının temeline yerleştirerek ve Ludwig Wittgenstein, Maurice Merleau-Ponty, Cora Diamond ve Stanley Cavell şeklinde filozoflardan yararlanarak problemi tekrardan ele alıyor. Baz’ın küresel fikir dünyasında büyük ses getiren kitabında Fransız düşünür Maurice Merleau-Ponty’nin fikirleri bilhassa ehemmiyet kazanıyor. Baz da vardığı sonucu eserinde şu sözlerle dile getiriyor: “… İnsan dünyayı dışarıdan seyreden yansız bir göz ya da saf bir akıl varlığı değil; bedeniyle dünyanın içinde bulunan bir varlık. Görmek, dokunmak ve hareket etmek dünyayla kurduğumuz birlikteliğin direkt ve ilk parçaları. Dünyayı bu ilişkiden kopararak anlamlandırmak mümkün değil.”
İNSAN SAF DÜNYA’YI KAVRAYABİLİR Mİ?
Daha ilkin analitik – zihin filozofu Ludwig Wittgenstein hakkında yazdığı, Cambridge Üniversitesi’nden gösterilen “Görünüş Algısı üstüne Wittgenstein” adlı kitabıyla adını duyuran düşünür Avner Baz, “Dış dünya yoktur” yada “Her şey insan zihninin ürünüdür” iddiasında bulunmuyor. Bir dağın, ağacın yada taşın yaratıldığını söylemek ile bu tarz şeyleri iyi mi tanıdığımızı ve anlamlandırdığımızı sorgulamak aynı şey değil. Baz’ın kitabı bu sebepten “Gördüğümüz Dünya gerçek mi?” sorusundan fazlaca daha hususi bir probleme odaklanıyor: İnsan, kendi dilinden, bedeninden, tarihinden ve bakış açısından tamamen sıyrılarak gerçekliğin iyi mi bulunduğunu tanımlayabilir mi?
