Gömü ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, ABD-İsrail ve İran içinde yaşanmış olan cenk sonrası dünyada büyük bir arz şoku yaşandığına dikkat çekerek, “Harp bir tek enerjiyi değil, bölgedeki üretimi de vurdu” ifadelerini kullandı. Bakan Şimşek, savaşın enflasyonist etkilerine ilişkin “Küresel petrol arzına baktığımızda bugünkü şokun etkisine baktığımızda geçmişte yaşanmış olan şokların etkisinden daha büyük. Bu şok olmasaydı enflasyon yüzde 20’nin bir tık altıyla yüzde 20’nin bir tık üstünde olma ihtimali yüksekti. Bugünkü fiyatlamalara baktığımızda minimum 5 puanlık ilave bir tesir var” dedi.
Bakan Şimşek’in açıklamalarından satır başları şu şekilde:
“SAVAŞ BÜYÜK BİR ARZ ŞOK OLUŞTURDU”
Arz şoku var. Ham petrol ve doğalgaz sevkiyatını etkileyen bir şok değil. Hürmüz Boğazı’nın çevresinde ciddi petro kimya üretimi var. Gübre üretiminin 3’te 1’inden fazlası orada. Gübreden çip üretimine kadar aklınıza gelen birçok ham madde ya orada işleniyor ya da ham madde orada. Endişeyle seyretmek zorundasınız. Dünyanın her yerindeki fiyatlamayı etkiliyor. Örneğin giyimde artış görüyorsunuz. Giyimdeki polyester petro kimya ürünü. Birinci etkisinde bırakır var. Petrol tutarları birincil etkisinde bırakır. Bir de ikinci etkisinde bırakır var.
Bu şok dünyada fazlaca boyutlu bir şok. Küresel büyümeyi etkiliyor. Enflasyon yükseliyor. Enflasyonun yükselmesi küresel faizleri etkiliyor. Bu büyümeyi etkiliyor. Bizim şeklinde petrol, petro kimya ürünlerini dışardan temin eden ülkelerin dış dengesini bozuyor. Bu nedenlerle fazlaca yönlü bir şok. Ticaretimiz etkileniyor. Bu bölge bizim ihracat yaptığımız bir bölge. Dolaylı etkisinde bırakır fazlaca boyutlu.
“SAVAŞIN ENFLASYONİST ETKİSİ 5 PUAN”
Biz yoğun bir halde takip ediyoruz. Başlangıçta beklenti şuydu; birkaç hafta içinde bitecek. 200 gün oldu. Dolayısıyla bu şok öngörülenden uzun sürdü. Küresel petrol arzına baktığımızda bugünkü şokun etkisine baktığımızda geçmişte yaşanmış olan şokların etkisinden daha büyük. Bu şok olmasaydı enflasyon yüzde 20’nin bir tık altıyla yüzde 20’nin bir tık üstünde olma ihtimali yüksekti. Bugünkü fiyatlamalara baktığımızda minimum 5 puanlık ilave bir tesir var. Bu süreç uzadıkça tesirleri daha yoğun olabilir.
Dünya karmaşıktır. Doğru çizgilerle gitmez. Ekonomistler ve siyaset üreticileri genel anlamda model yaparlar. Ve bu modeller varsayımlara dayanır. Bu senenin başına giderseniz petrol tutarları 60-65 dolara aralığındaydı. Geçen yıl OVP’yi (Orta Vadeli Program) yaptığımızda 65 dolar civarı varil başına petrol fiyatı bekleniyordu. Sadece şokları programda görüp öngörmemiz olanaksız. Ben bahane ardında değilim. Biz 2025’te de çoklu şok yaşadık. Kolay bir yıl değildi. Mart ayında İBB davası, ondan sonra ABD Başkanı Trump’ın tecim savaşları, Haziran’da İsrail-İran arasındaki 12 günlük cenk oldu. Bunların haricinde zirai don ve ciddi bir kuraklık yaşadık. Fakat enflasyon hedeflerini tutturamadığımızda bunlara sığınamam. Öngörü üretmek bu şartlarda kolay değil. Şunu anlatmaya çalışıyorum: Savaşın tesiri mühim. Harp yönetilebilir bir şok ve büyük bir şok fakat yönetiyoruz.
“ŞOKLARA KARŞI TAMPON OLUŞTURDUK”
OVP bildiğiniz gibi 3 senelik fakat her yıl güncelleniyor. 2023’e yine döndüreceğim sizi. Büyük bir zelzele oldu. Türkiye’nin fazlaca büyük bir kaynak ihtiyacı oluştu ve bu deposu mahalli kaynaklardan elde etmezseniz enflasyonun 3 haneye çıkma riski vardı. Mühim bir seçim yaşandı, büyük bir zelzele oldu, EYT var. O dönemde bir Kur Korumalı Mevduat gerçeğimiz var.
İşte bu programın tasarımındaki amaç bu yüksek riskleri yönetmekti. 2023-2024’te önceliği makro finansal ihtiyaca verdik. 2024-2025’te amaç dezenflasyonun başlaması, cari dengenin yönetilebilir düzeyde tutulmasıydı. Biz tamponlar inşa ettik. Şoklara karşı biriki biriktirdik. Bu coğrafya zor bir coğrafya. Daima da şoklar yaşanıyor. Birinci olarak şoklara karşı tampon oluşturduk.
Burada biriki birikimi var. Biriki biriktirdik. Brüt rezervlerimiz 2023’ün ortasında ortalama 98,5 milyar dolardı. Şubat sonunda zirvede 210 milyar dolara kadar çıktı. Doğal ki savaşın etkisiyle şu anda 160 milyar dolar seviyesinde. Sadece 160 milyar dolar bile düşmüş haliyle, 2023 ortasına gore fazlaca ciddi bir artışı ifade ediyor. Ciddi bir biriki midir? Normal olarak bu şokun tesiri mühim seviyede yaşandığı için seviyeler gerilemiş olsa da mevcut düzeyler gene değerlidir, önemlidir. Nereden baktığınıza gore değişik ölçütler var. Örneğin normalde rezervlerin üç aylık ithalata yetmesi kafi kabul edilir. Bizim şu anda rezervlerimiz ortalama beş aylık ithalata karşılık geliyor.
“DEPREM SONRASI 93 MİLYAR DOLAR HARCADIK”
Sadece bazı göstergeler açısından da kafi düzeyde değiliz. Mesela kısa vadeli, doğrusu bir yıl vadeye kadar olan tüm dış borçları, asla dışarıdan kaynak bulamasak rezervlerle ödeyebilir miyiz diye sorarsanız; bu göstergede yüzde 80 seviyesine kadar gelmiştik. Şimdi bir miktar aşağı geldik. Dolayısıyla nereden baktığınıza gore değerlendirme değişebilir.
Enflasyonun düşmeye başlaması, bütçe disiplinin tesisi ve en eleştiri bileşen şu oldu: Biz tabiri caizse tamponları inşa ettik. O şekilde zor bir coğrafyada yaşıyoruz ki. Gelişimleri siz belirlemiyorsunuz. Bizlere kalsa savaşın olmaması lazım. Fakat engelleyemezsiniz.
Bütçe açığı şu ana kadar bugünkü fiyatlarla 4.1 trilyon lira depreme harcadık. Dolar karşılığı 93 milyar dolar. Bu harcamayı yaptık. Ona karşın bütçe açığı; AB’nin maksimum kriteri var. Bütçe açığınız ulusal gelire oranı yüzde 3 ün altındaysa siz iyisiniz anlama gelir. Bizim 2.9 oldu. Bunun ne faydası var diyeceksiniz? Bakın cenk başladı, petrol tutarları fırladı. Toplantılar yapıyoruz, bu şoka karşı ne tedbirleri alabiliriz? diye. Bizim bütçede alanımız var dendi.
“EŞEL MOBİL İLE VATANDAŞI ŞOKLARA KARŞI KORUDUK”
Oynak ölçü sistemini devreye alabildik. Savaştan bigün ilkin Ankara için konuşuyorum, mazotun fiyatı ortalama 60 lira benzin 59 lira civarı. Eğer bu şoku tam yansıtsaydık, mazot 95 liranın benzin de 80 lira civarına gelecekti. Biz eşel mobili devreye aldık ve vatandaşımızı bu şoka karşı koruduk.
Bu programın başlangıcında kaide bazlı gideceğiz dedik. Internasyonal normlara uygun hareket ederek öngörülebilirliği sağlayacağız dedik. 2024’ün ilk 3 ayında, seçimin arifesinde bir dalga oluştu. Bu programın ardında siyasal bir iradeniz eğer olmazsa teknik bir kapasiteniz ne olursa olsun netice alamazsınız. Geçen sen şoklar daha çokluydu. 2024’te vatandaşın döviz talebi 9 milyar dolardı. Bu yıl büyük bir cenk yaşandı. Savaşın başından bu yana vatandaşımız dolar satışı büyük oranda düştü. Kaide bazlı giderseniz, öngörülebilirliği inşa ederseniz, kredibiliteniz olur. Tampon inşaası kadar uzun soluklu siyaset tepkisi de önemlidir.
Bakan olarak kişisel beklentim olmaz. Tahminim de olmaz. Doğru olmaz. Biz kurumsal kapasiteye inanıp görevli kurumların ürettiği sayıları referans alırız. MB yıl sonunda yüzde 26 olarak görüyor enflasyonu. Piyasa birazcık daha yukarda görüyor. Burada mühim olan yön. 2022 sonunda enflasyon yüzde 64 küsür. 2023’te de aşağı yukarı aynı. 2024’te dezenflasyon başladı. Geçen yıl yüzde 31 civarına indi. Fazlaca büyük petrol şokuna karşın muharebeye karşın enflasyon yüzde 32,6. Bizim için mühim olan enflasyonun aşağı yönlü trendine devam etmesi. Arz yönlü önlem alıyoruz. Mühim olan enflasyonun aşağı yönlü hareketinin devam etmesi. Bu cenk bitecek. Bu cenk biter bitmez tesirini göreceğiz.
“KÖTÜMSER OLMAK İÇİN HİÇBİR SEBEP YOK”
Petrol arzı olursa petrol fiyatı bugünkü şeklinde olmaz. Son 23 yılda petrol ve doğalgaz ithalatına 1.1 trilyon dolar ödemişiz. Trilyon dolardan bahsediyoruz. Şu demek oluyor ki Türkiye’nin toplam {özel sektör} ve kamu dış borcunun ortalama iki katı kadar bir tutardan söz ediyoruz.
Bakın, biz bu kaynakları komşularımızdan ve dünyadan petrol, naturel gaz ve türevlerini ithal etmek için harcamışız. Dolayısıyla petrol tutarları düştüğünde bundan en fazla pozitif yönde etkilenecek ülkelerin başlangıcında Türkiye geliyor. Bu durum beklentileri iyileştirir. Cari açığa ilişkin beklentiler düzelir, kura ilişkin beklentiler iyileşir. Bu da süratli bir halde enflasyon beklentilerine yansır. Dolayısıyla kötümser olmak için hiçbir sebep yok. Normal olarak bu ortamda kötümserliği pompalamak kolaydır. Bakın, yine söylüyorum; içinden geçtiğimiz konjonktür zor bir konjonktürdür. Savaşın tesiri dikkatsizlik edilemeyecek büyüklüktedir. Sadece bu, yönetilemeyecek bir durum değildir. Biz bunu yönetiriz, yönettik de. Şu ana kadar yönettik ve yönetilebilir görüyoruz. Hazırlıklı mıydık? Muharebeye değil, Türkiye’yi şoklara karşı hazırlamıştık. Ben savaşı öngöremem.
“KİRA ENFLASYONU DÜŞECEK”
Enflasyon düşüş trendine devam edecek. Dolayısıyla kötümser olmak için bir sebep yok. Evet, enflasyon düşüyor. Sadece dünya ile kıyasladığımızda hâlâ yüksek seviyelerdeyiz. Yaşam pahalılığıyla mücadelemiz hemen hemen bitmiş değil. Yaşam pahalılığıyla savaşım kararlılık ve süreklilik gerektiriyor.
2025 yılına bakarsanız Türkiye averajında 3 kalem yüzde 67’sini oluşturuyor. Kira-konut, besin ve ulaştırma. Hatta en düşük gelir bareminde olan kişilerde yüzde 77’ye karşılık ediyor. Biz konut arzını artırıyoruz. Zelzele bölgesinde bir ara kira enflasyonu yüzde 118’lere kadar çıktı. 2023 sonunda Türkiye çapında kira enflasyonu yüzde 109. Zelzele bölgesinde daha yüksekti. 500 bin konut teslim edildi. 120 bin konut da bu yıl teslim edilecek. Zelzele bölgesinde yeni kiraların, kira enflasyonu yüzde 20’ye indi. Bu sebeple arz var.
Ülke genelinde kira enflasyonu yüzde 50’nin bir tık altında. Önümüzdeki 2 yılda 750 bin konut devreye alındığında kira enflasyonu büyük oranda çözülecek. Bu yıl sonu kira enflasyonu yüzde 30-35 aralığına iner.
“CUMHURBAŞKANIMIZIN DESTEĞİ ÇOK ÖNEMLİ”
Besin mevzusuna gelelim. Gıdanın mevsimsel boyutu var. Türkiye, besin ithalatı mevzusunda muhafazakardır. Birçok ülke yapıyor. Besin arzını artırmaya yönelik ciddi bir çaba var. Organize ziraat bölgesi dediğimiz yapıyı 45 ilde başlattık. Sera üretimini ciddi şekilde artırma noktasında çaba var. Bu 2 günde çözülecek mevzu değil. Önümüzdeki 2-3 yıl içinde organize ziraat yerlerinden netice alırız. Tarladaki üretimin nihai tüketiciye ulaştırması bir zincirdir.
Vatanımızda fire problemi var. Enflasyonda bazı alanlarda para politikası önemlidir. Fakat besin, arz ve tedarik zinciriyle ilgilidir. Enflasyon düşmeye devam edecek fakat bazı boyutları yapısal dönüşüm gerektiriyor. Onun için de zamana gerekseme var. Bugün Çin haricinde 2 yılda 650 bin konut üretecek kaç tane ülke sayabilirsiniz? Bunu devlet kaynaklarıyla yapmış olup milletimize arz ediyoruz. Biz bu sorunları çözeceğiz. Doğru yoldayız.
Enflasyon dürüş trendinde. Bütçe yerine dezenflasyonu önceliklendirdik. Oynak ölçü sistemini bundan dolayı devreye aldık. Bütçeden feragat ettik. Enflasyon gelir dağılımı eşitsizliği çıkarır. Son 2 yılda gelir dağılımı eşitleniyor. Bu mücadeleyi bırakamazsınız. Biz bu mevzuda kararlıyız. Siyasal irade fazlaca kuvvetli. Cumhurbaşkanımızın desteği fazlaca mühim. Onun için netice alabiliyoruz.
“İHRACATÇILARIMIZIN KAYGILANMASINA GEREK YOK”
Gerçek sektörümüzün finansmana erişimde sorun yaşamış olduğu bir gerçek. Biz bu sıkıntıları azaltmak için yoğun çaba içerisindeyiz. Cumhurbaşkanımızın ortaya koyduğu temel yaklaşım; yatırım, istihdam, üretim ve ihracattır. Şimdi ihracatçımıza bakalım. 2023 senesinde günlük reeskont kredisi dediğimiz uygun maliyetli kredi hacmi 300 milyon liraydı. Biz bunu 4,5 milyar liraya çıkardık. Bakın, 15 katlık bir artıştan bahsediyoruz. Türk Eximbank’ın sermayesi 13,8 milyar liraydı. Bunu 100 milyar liraya çıkardık. Bugün hiçbir dönemde olmadığı kadar kuvvetli destek sağlıyoruz.
Piyasada ticari kredi faiz oranlarının mesela yüzde 50 seviyesinde bulunduğunu varsayalım. Biz ihracatçımıza fazlaca daha uygun koşullarda finansman sağlıyoruz. Reeskont kredileri kapsamında ihracatçımıza yüzde 23,9 seviyelerinde kredi kullandırıyoruz. Bakın, enflasyon yüzde 32,6. Şu demek oluyor ki ihracatçımıza enflasyonun altında bir maliyetle kredi veriyoruz. Niçin? Bu sebeple ihracat bizim için fazlaca kıymetli ve fazlaca mühim. Bu destekleri devam ettireceğiz, hatta artıracağız. Burada durmayacağız. Şartlar elverdiğinde finansman maliyetlerini daha da aşağı çekeceğiz. Bunu bilhassa vurguluyorum. Dolayısıyla ihracatçımızın kaygılanmasına gerek yok.
“ÇİFTÇİMİZİN KULLANDIĞI KREDİLERİN FAİZİNİN YÜZDE 70’İNİ HAZİNE KARŞILIYOR”
Çiftçimizin krediye erişimini artırdık. Bakın, şu anda çiftçimiz 100 liralık kredi kullandığında, faiz maliyetinin yüzde 70’ini biz sübvanse ediyoruz. Şu demek oluyor ki 100 liralık bir faiz yükü var ise bunun 70 lirasını Gömü ödüyor, 30 lirasını ise çiftçimiz karşılıyor. Şimdi kabul edebilirsiniz ki bu destekten kaç ziraatçi yararlanıyor? Bakın, ziraat sektöründe bir tek bu senenin ilk aylarında, şu anda senenin altıncı ayındayız, 563 bin çiftçimize kredi kullandırılmış durumda.
Bu birinci başlık. Yılbaşından bugüne dek, doğrusu ilk beş ayda, bu krediler sebebiyle ortalama 100 milyar liralık faiz yükünü Gömü üstlendi. Bu senenin sonunda bu rakamın 130 ila 150 milyar lira seviyelerine ulaşmasını bekliyoruz. Şu demek oluyor ki çiftçimizin kullandığı kredilerin faizinin yüzde 70’ini gömü karşılıyor.
Gelelim üçüncü kesime; esnafımıza. Bakın, Halkbank üstünden esnafımıza yüzde 50 faiz sübvansiyonlu kredi sağlıyoruz. Şimdi kabul edebilirsiniz ki, “Kaç esnafa veriyorsunuz?” Yalnız bu senenin ilk altı ayında 71 bin esnafımıza kredi kullandırıldı. Bu krediler için sağladığımız faiz sübvansiyonunun tutarı şu ana kadar 29 milyar liraya ulaştı.
“FAİZ MALİYETLERİ İÇİN ÇALIŞIYORUZ”
Şimdi kabul edebilirsiniz ki, “Peki ya KOBİ’ler? Üretici KOBİ’ler bu kategorilerin haricinde kalmıyor mu?” Bakın, krediye erişimde en mühim sorunlardan biri güvence sorunudur. Ufak ve orta ölçekli işletmeler bir çok vakit kafi güvence bulmakta zorlanıyor.
Biz Gömü olarak burada devreye giriyoruz. KOBİ’ler adına kefil oluyoruz ve bankalara, “Bu kredilerin kefili biziz” diyoruz. Şu ana kadar KOBİ’ler ve imalatçılar için 20 ayrı kefalet paketi hazırladık. Hâlen kullanılabilir durumda olan 171 milyar liralık kefalet limiti bulunuyor.
Şimdi kabul edebilirsiniz ki, “Faizler yüksek.” Bu mevzuda da çalışmalarımız var. Faiz maliyetlerini aşağı çekmek için yeni adımlar üstünde çalışıyoruz. Rahat bir örnek vereyim. Diyelim ki enflasyon yüzde 30 seviyesine geldi. Normal olarak tüm kredi maliyetlerini tamamen karşılamamız mümkün değil. Sadece belirli bir seviyede, programın dengesini bozmadan, enflasyonun üstündeki maliyetin bir kısmını bütçeden karşılayacak modeller üstünde çalışıyoruz. Bu mevzuda da çalışmalarımız devam ediyor.

