İstanbul Data Üniversitesi Iktisat Kısmı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Erhan Aslanoğlu, dünyanın fabrikaları denilebilecek Cenup Kore, Çin, Hindistan ve Japonya’nın Hürmüz Boğazı’ndan geçen enerjinin yüzde 80’ini aldığını belirterek, “Dolayısıyla bu ülkeler, enerji girdisini sağlayamadıkları seviyede arz tarafında da problemler yaşamaya ve yaşatmaya aday görünüyor.” dedi.
Küresel enerji arzının kalbi olan Orta Doğu, 28 Şubat’ta ABD ve İsrail’in İran’a saldırılarıyla başlamış olan ve İran’ın misillemeleriyle oluşan cenk ortamıyla tarihinin en ağır sınamalarından birini yaşıyor.
Bölge, bununla birlikte küresel ekonominin damarlarında hissedilen oldukca katmanlı bir sarsıntının da merkezi haline geldi.
Savaşın ilk ayında toplam kıymeti 157,5 trilyon dolar olan dünya borsaları, 30 Mart itibarıyla 143,5 trilyon dolara geriledi.
Ortalama 14 trilyon dolarlık bu yitik, yalnızca yatırımcı güvenindeki erozyonu değil, bununla birlikte savaşın ekonomik yansımalarının ne denli geniş bir alana yayıldığını da ortaya koydu.
Krizin en eleştiri boyutu enerji arzında ortaya çıktı. Dünyadaki günlük petrol talebinin ortalama yüzde 20’sini taşıyan Hürmüz Boğazı’nda petrol, LNG ve ticari vapur geçişlerinde yaşanmış olan ciddi aksaklıklar ve artan güvenlik riskleri, küresel enerji akışını direkt sekteye uğrattı.
Gelişmelerin etkisiyle Brent petrolün varil fiyatı 100 doların üstüne çıkarken oluşan arz kısıtı bilhassa jet yakıtı olmak suretiyle öteki petrol ürünlerinde de fiyat baskısını artırdı.
Bu süreçte piyasalarda fiyatlamaları belirleyen tek unsur, ürün arzına ilişkin endişeler olmadı. Artan enerji maliyetleri, yükselen navlun ücretleri ve cenk riskine bağlı olarak tırmanan sigorta giderleri, başta ziraat olmak suretiyle tüm üretim zincirini baskı altına aldı.
Üretimin her aşamasına sirayet eden bu maliyet artışları, küresel ekonomide yeni bir maliyet dalgasını tetiklerken, fiyatlama rejiminde de yeni kalemleri gündeme getirdi.
“Gerçek taraftaki fiyatlamalarda petrol ve buna bağlı ürünler, taşımacılık maliyetlerini etkileyecektir”
İstanbul Data Üniversitesi Iktisat Kısmı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Erhan Aslanoğlu, yapmış olduğu açıklamada, küresel ölçekte artan jeopolitik tansiyonun fiyatlara yansımasına ilişkin, risk unsurunun olaya müdahale ettiğini sadece bunun tesirinin şimdilik daha oldukca finansal varlıklarda gözlendiğini söylemiş oldu.
Aslanoğlu, şunları kaydetti:
“Bugün dünyadaki fiyatlamalarda bir risk priminin olaya müdahale ettiğini söylemek elbet yanlış değil. Fakat risk primi daha oldukca finansal piyasa parametrelerinde gözlemleyebileceğimiz bir durumdur. Mesela petrol tutarları, cenk bitse bile 20-30 dolarlık bir risk primini barındırabilir. Altın tutarları da benzer çıkışı 28 Şubat öncesinde yapmıştı. Aynı çıkış, yine benzer tabloların yaşanacağı beklentisiyle devamlı gerçekleşmeyebilir, cenk bitse bile bu şekilde bir yükseliş görülmeyebilir. Borsalar da süratli bir çıkış göstermeyebilir. Sadece gerçek taraftaki fiyatlamalarda petrol ve buna bağlı ürünler, taşımacılık maliyetlerini etkileyecektir.”
Ürün fiyatlarında ana belirleyici unsurun hala arz-talep dengesi bulunduğunu ifade eden Aslanoğlu, bilhassa arz yönlü bir şok yaşandığını belirtti.
Aslanoğlu, dünya petrolünün ve organik gazının yüzde 20’sinin geçmiş olduğu Hürmüz Boğazı’nın kapanmasının söz mevzusu bulunduğunu anımsatarak, şunları kaydetti:
“Nitrojene dayalı gübrenin, dünya alüminyumunun yüzde 10’unun ve yüzde 15’inin, ek olarak gübrenin yüzde 25-30’unun geçmiş olduğu bir bölgenin kapanması söz mevzusu. Bu durum, besin ve enerji kanalı üstünden ciddi bir baskı yaratıyor. Dünyanın fabrikaları diyebileceğimiz Cenup Kore, Çin, Hindistan ve Japonya, Hürmüz Boğazı’ndan geçen enerjinin yüzde 80’ini alıyor. Dolayısıyla bu ülkeler, enerji girdisini sağlayamadıkları seviyede arz tarafında da problemler yaşamaya ve yaşatmaya aday görünüyor. Bilhassa Hark Adası’na ihtimaller içinde hücum yada kara harekatının başlaması ya da İran’ın enerji arzının durması yada aksaması durumunda, fiyatlar üstündeki baskı büyük seviyede arz yönlü şoklardan kaynaklanacaktır. Özetle, risk primi vardır, sadece bunun finansal piyasa parametrelerinde daha belirgin bulunduğunu düşünüyorum.”
“Petrol fiyatlarının artmasının yaratacağı talep düşüşü yarardan oldukca zarar getirir”
Prof. Dr. Aslanoğlu, Hürmüz Boğazı’nın kapanması ve geçiş tutarı alınması mevzusunun sürdürülebilirlik açısından tartışmalı bulunduğunu ifade ederek, bu durumdan kaynaklı fiyatlamaların geçici özellikte olacağının altını çizdi.
Aslanoğlu, “Petrol üreten ve enerji satan ülkeler, petrol fiyatlarının 200-300 dolara çıkmasından kısa vadede yarar sağlayabilir benzer biçimde görünse de bu şekilde bir fiyat seviyesinin yaratacağı talep düşüşünün kendilerine yarardan oldukca zarar getireceğini de bilmektedirler. Bundan dolayı bu tür fiyatlamalar yada geçiş ücretleri geçici özellikte olabilir.” dedi.
Lojistik ve sigorta şirketlerinin bu süreçte risk primlerinden dolayı kısa vadede avantaj elde edebileceğini söyleyen Aslanoğlu, riskin gerçekleştiği bir ortamda, sigorta şirketlerinin de ciddi zorluklarla karşılaşabileceğini altını çizdi.
Dünyada enerji fiyatlarının yüksek kalmaya devam etmesi durumunda, küresel toparlanma olsa bile hem besin hem de emtia fiyatlarının yüksek seyretmesine yol açabileceğini özetleyen Aslanoğlu, sözlerini şöyleki sürdürdü:
“Bu durum, emtia üreticisi Latin ABD ve Afrika’daki bazı ülkeler ile kısmen Orta Doğu ülkelerinin bu süreçte daha pozitif ayrışabileceğini düşündürmektedir. Sadece bilhassa Orta Doğu ülkeleri ciddi bir hasarla karşı karşıya kalmış olduğu için, elde edecekleri gelirden ziyade daha oldukca maliyetle karşılaştıklarını söylemek mümkün olacaktır. Latin ABD ülkeleri ise ham madde üreticisi olarak bu süreçte öne çıkmaktadır. Genel olarak enerji ve besin üreticisi ülkelerin daha avantajlı konumda kalabileceği kanaatindeyim. Bu çerçevede, emtia üreticisi olmayan ve emtiaya bağımlı ithalatçı ülkelerde kaybeden tarafın daha çok olabileceği görünmektedir.”
Öte taraftan, risk ve güvenlik primlerinin öne çıkmış olduğu bu ortamda firmalar açısından ölçek faktörünün de belirleyici olduğuna dikkati çeken Aslanoğlu, büyük ölçekli şirketlerin risk yönetimi ve likidite açısından avantaj sağladığını beyan etti.
Aslanoğlu, bu tür krizlerin çoğu zaman likidite ve risk yönetimi tecrübesi bakımından büyük şirketleri daha avantajlı hale getirdiğini aktararak, ufak işletmelerinse, likidite akışındaki kesintiler sebebiyle bu tür dönemlerde daha çok zorlandığını belirtti.

