Papa 14. Leo’nun yayımladığı “Magnifica Humanitas” başlıklı ilk büyük papalık mektubu internasyonal münakaşa yarattı. Papa 14. Leo, Katolik Kilisesi’nin kölelik karşısındaki tarihsel görevi sebebiyle ilk kez açık halde özür dileyerek “Kilise adına içtenlikle af temenni ediyorum” ifadelerini kullandı. Papa, Vatikan’ın köleliğin “insanlık dışı niteliğini” kabul etmekte yüzyıllarca geciktiğini belirtti. Izahat, bilhassa Avrupa sömürgeciliği ve Atlantik köle ticaretindeki kilisenin rolünü tekrardan gündeme taşıdı.
Papa 14. Leo, Vatikan’ın kölelik ve sömürgecilik tarihindeki tesiri dolayısıyla özür diledi. Verili tarih Vatikan fermanlarıyla meşrulaştırılan düzenin asırlar süresince yıkım, kırım ve kölelik yarattığını açıkça gözler önüne seriyor. (Vatikan Arşiv)
FERMANLARLA MEŞRULAŞAN KÖLELİK
Vatikan’ın kölelik sistemini meşrulaştıran en tehlikeli sonuç adımlarından biri 1452 senesinde Papa V. Nicholas tarafınca piyasaya sürülen “Dum Diversas” isminde papalık fermanı oldu. Cambridge History of Africa ve Oxford Reference kaynaklarına gore bu belgeyle Portekiz Krallığı’na “Hristiyan olmayan halkları işgal etme, boyunduruk altına alma ve sonsuz köleliğe mahkum etme” yetkisi tanındı. Üç yıl sonrasında piyasaya sürülen “Romanus Pontifex” fermanı ise Afrika kıyılarındaki sömürgeci genişlemeyi dini açıdan meşrulaştırdı. Tarihçiler bu belgelerin hemen sonra “Doctrine of Discovery – Keşifler Doktrini” olarak adlandırılan sömürge hukukunun temelini oluşturduğunu belirtiyor. Bu öğreti, Avrupalı güçlerin Afrika ve ABD kıtalarındaki toprakları “keşfedilmiş boş alanlar” olarak tanımlamasına ve yerli halkların egemenlik haklarını yok saymasını meşru kıldı.
KITALARI KANA BULAYAN SÖMÜRGECİLİK
UNESCO Slave Route Project verilerine gore 16. ve 19. yüzyıllar içinde ortalama 12 ila 15 milyon Afrikalı zorla Atlantik üstünden taşındı. Bu sistemin ekonomik merkezinde Avrupa sömürgeciliği bulunurken, dini meşruiyet zemini büyük seviyede Papalık tarafınca sağlandı. Portekiz ve İspanya başta olmak suretiyle Avrupa monarşileri, Afrika’daki köle ticaretini “Hristiyanlaştırma misyonu” söylemiyle savundu. Latin ABD’da ise İspanyol sömürge sistemi yerli halkların kitlesel ölümüne yol açtı. Bartolome de las Casas benzer biçimde bazı rahipler yerli halkların uğramış olduğu katliamları eleştirse de kilise kurumsal olarak sömürge düzenine karşı net tavır almadı. Haiti, Peru, Meksika ve Brezilya’daki plantasyon ekonomileri milyonlarca köleleştirilmiş insanoğlunun emeği üstüne kuruldu.
Sömürgecilik evveliyatına eleştirel bakan düşünürlere gore Avrupa hakimiyetini yalnızca güçle değil, din, kültür ve hukuk ile de kurumsallaştırdı. (Shutterstock)
ETKİLERİ HALEN SÜRÜYOR
Tarihçiler, “Keşifler Çağı” olarak anılan devrin yalnızca coğrafi bulgu değil, bununla birlikte Avrupa merkezli emperyalist genişleme süreci bulunduğunu vurguluyor. Edward Said, Frantz Fanon ve Samir Amin benzer biçimde düşünürlerin analizlerine gore Avrupa sömürgeciliği yalnızca askeri güçle değil; din, kültür ve hukuk mekanizmalarıyla da kurumsallaştı. Bilhassa Katolik misyoner ağları, sömürgeci yönetimlerin yerli halklar üstündeki kontrolünü güçlendiren yapılardan biri haline geldi. Congo Free State, Peru’daki encomienda sistemi ve Brezilya’daki şeker plantasyonları benzer biçimde örnekler, dini söylem ile ekonomik sömürü arasındaki bağları gözler önüne serdi. Latin ABD’yı ele alan araştırma eserlerinde sömürgecilik ve kölelik sisteminin tarihsel sonuçlarının halen şiddetli şekilde sürdüğüne vurgu yapılıyor.
[email protected]
Kaynak: Web Hususi
