İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ), Samsun Üniversitesi (SAMÜ) ve Missouri Üniversitesi’nden bilim adamları, Türkiye’nin en büyük üç metropolündeki sıcak ve soğuk hava dalgalarının uzun dönemli değişimini inceledi.
SAMÜ Havacılık ve Uzay Bilimleri Fakültesi İklim Bilimi ve Meteoroloji Mühendisliği Kısmı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Veli Yavuz ile Araştırma Görevlisi Yiğitalp Kara ve Ebrar Öztürk’ün yürüttüğü araştırmada, İstanbul, Ankara ve İzmir’de ortalama 60 ila 100 senelik meteorolojik gözlem verileri çözümleme edildi.
Çalışmada, üç kentte bulunan toplam 15 meteoroloji istasyonunun günlük en yüksek ve en düşük ısı verileri kullanıldı. İstasyonlara nazaran, başlangıç tarihleri değişen gözlem serileri 1926-2024 periyodunu kapsarken, bazı istasyonlarda ortalama 100 senelik ölçümler değerlendirildi.
Araştırmaya nazaran, incelenen 15 istasyonun 11’inde sıcak hava dalgalarının sayısı istatistiksel olarak anlamlı düzeyde arttı. Hiçbir istasyonda ise sıcak hava dalgalarında anlamlı azalma tespit edilmedi.
İstanbul’daki beş istasyonun tamamında sıcak hava dalgası sıklığında anlamlı artış görüldü. En kuvvetli artışlardan bazıları Sarıyer ve Şile istasyonlarında belirlendi.
Ankara’da en kuvvetli artış Polatlı’da gözlenirken, bu istasyonu Nallıhan ve Esenboğa Havalimanı takip etti.
İzmir’de ise en yüksek artış Selçuk ve Bergama istasyonlarında kaydedildi. Ödemiş’te artış eğilimi görülmesine karşın, bu değişiklik yüzde 95 itimat düzeyinde istatistiksel olarak anlamlı bulunmadı.
Sıcak hava dalgalarının sayısındaki artışın istasyonlara nazaran her 10 yılda ortalama 0,14 ile 0,78 vaka içinde değişmiş olduğu belirlendi.
Soğuk hava dalgaları istasyonların büyük bölümünde azalma eğilimi gösterdi
Buna karşılık soğuk hava dalgaları istasyonların büyük bölümünde azalma eğilimi gösterdi. İncelenen hiçbir istasyonda soğuk hava dalgası sayısında istatistiksel olarak anlamlı artış saptanmadı.
Soğuk hava dalgalarındaki en belirgin azalmalar İstanbul’da Kadıköy Rıhtım ve Florya, İzmir’de ise Selçuk ve İzmir Bölge istasyonlarında görüldü.
Soğuk hava dalgalarının azalma hızının istasyonlara nazaran her 10 yılda ortalama 0,17 ile 0,59 vaka içinde değişmiş olduğu hesaplandı.
Araştırmada ek olarak incelenen tüm istasyonlarda senelik averaj sıcaklıkların istatistiksel olarak anlamlı şekilde arttığı belirlendi.
Senelik averaj sıcaklıklardaki artışın her 10 yılda ortalama 0,20 ile 0,50 aşama içinde değişmiş olduğu tespit edilirken, en kuvvetli ısınma eğilimleri Selçuk ve Polatlı’da ortaya çıktı.
Aşırı sıcaklar sonbahara doğru genişliyor
Çalışmaya nazaran, sıcak hava dalgaları büyük seviyede yazları yoğunlaştı. Sadece bilhassa güz aylarında da sıcak hava dalgalarının görülmesi, aşırı sıcak sürecinin geçiş mevsimlerine doğru genişleyebildiğini gözler önüne serdi.
Soğuk hava dalgalarının ise ağırlıklı olarak kış aylarında meydana geldiği, ilkbahar ve sonbaharda daha azca sayıda vaka görülmesinin soğuk hava riskinin azaldığını, sadece tamamen ortadan kalkmadığını gösterdiği açıklandı.
Araştırmada, sıcak ve soğuk hava dalgalarının büyük bölümünün 3 ila 7 gün sürdüğü, bununla beraber 10 günü aşan, düşük olasılıklı sadece tesiri yüksek uzun soluklu olayların da yaşandığı ortaya koyuldu.
Ankara’daki soğuk hava dalgalarının kıyı kentlerine nazaran daha uzun sürebildiği tespit edilirken, bu durumun karasal iklim, yükselti ve gece soğuması benzer biçimde etkenlerle ilişkili olduğu değerlendirildi.
İstanbul’da cenup ve merkez kesimlerde gündüz sıcaklıklarının, şimal ve kuzeydoğu kesimlerde ise soğuk hava koşullarının daha belirgin olduğu görüldü.
Ankara’da yükselti ve karasallığın sıcaklıkların mekansal dağılımını belirleyen başlıca faktörler içinde yer almış olduğu, Nallıhan çevresinin daha yüksek maksimum sıcaklıklarla, Kızılcahamam ve Esenboğa çevresinin ise daha düşük minimum sıcaklıklarla öne çıkmış olduğu belirlendi.
İzmir’de kıyıdan iç kesimlere doğru belirgin ısı farkı gözlenirken, deniz tesirinin Çeşme benzer biçimde kıyı istasyonlarında sıcaklıkları dengelediği, Ödemiş ve Selçuk çevresindeki iç kesimlerde ise sıcak hava dalgalarının daha belirgin hale geldiği tespit edildi.
Araştırmada ek olarak, soğuk hava dalgaları arasındaki istasyon korelasyonlarının sıcak hava dalgalarına nazaran daha yüksek olduğu belirlendi. Bunun, soğuk hava girişlerinin geniş alanları aynı anda etkileyen büyük ölçekli hava sistemleriyle bağlantılı olmasından kaynaklandığı ifade edildi.
1997-1998 yılları ortak kırılma periyodu olarak öne çıktı
Araştırmaya nazaran, ısı serilerindeki mühim değişiklik noktalarının büyük kısmı 1990’ların sonu ile 2000’li yılların başlangıcında yoğunlaştı.
Bilhassa 1997 ve 1998 yılları birçok istasyonda ortak kırılma periyodu olarak öne çıktı.
Kırılma yıllarının değişik kentlerde ve oldukca sayıda istasyonda benzer dönemlerde görülmesi, değişimlerin yalnızca istasyon taşınması yada aygıt değişikliklerinden kaynaklanmadığını, daha geniş ölçekli bölgesel ısınma sinyalini yansıttığını ortaya koydu.
Kentleşme ısı riskini artırıyor
Araştırmada, istasyonların yalnızca coğrafi konumları değil, çevrelerindeki yapılaşma ve arazi örtüsü özellikleri de değerlendirildi. Bu kapsamda istasyonlar Mahalli İklim Bölgesi (Local Climate Zone) sınıflarına nazaran incelendi.
Yoğun yapılaşmış şehir merkezlerinde, yüzeylerin gündüz depoladığı ısının gece süresince atmosfere aktarılmasının minimum sıcaklıkların yükselmesine niçin olduğu belirlendi. Bu durumun sıcak hava dalgalarının tesirini artırırken, soğuk hava dalgalarının görülme ihtimalini azalttığı tespit edildi.
Çalışmada İstanbul’da Kadıköy Rıhtım ve Florya benzer biçimde kıyı ve kentleşmenin yoğun olduğu istasyonlarda soğuk hava dalgalarının daha süratli azalması da bu etkiyle ilişkilendirildi.
Araştırmada, kentleşmenin tek belirleyici olmadığı, denize yakınlık, yükselti, topoğrafya, nebat örtüsü ve karasallık benzer biçimde mahalli özelliklerin de ısı ekstremlerini mühim seviyede değiştirdiği tespit edildi.
Araştırma sonucuna nazaran, üç kentte sıcak hava dalgalarının belirgin şekilde arttığı, soğuk hava dalgalarının ise genel olarak azaldığı belirlendi.
“Türkiye’nin en kalabalık üç kentinde ısı rejiminin mühim seviyede değiştiğini tespit ettik”
Emek vermeyi AA muhabirine değerlendiren Araştırma Görevlisi Yiğitalp Kara, araştırma sonuçlarının iklim değişikliğinin kentlerdeki etkilerinin giderek daha belirgin hale geldiğini ortaya koyduğunu belirtti.
Türkiye’nin en kalabalık üç kentinde ısı rejiminin mühim seviyede değiştiğini tespit ettiklerini ifade eden Kara, “Analizlerimiz, averaj sıcaklıkların yükseldiğini, buna bağlı olarak sıcak hava dalgalarının daha sık ve daha etkili yaşandığını, soğuk hava dalgalarının ise azalma eğiliminde bulunduğunu gösteriyor. Bu değişiklik, bilhassa büyük kentlerde yaşayan milyonlarca insan açısından mühim sonuçlar doğurabilecek özellikte.” dedi.
Kara, sıcak hava dalgalarının yalnızca meteorolojik bir vaka olarak değerlendirilmemesi icap ettiğini vurgulayarak, “Artan sıcak hava dalgaları halk sağlığından enerji tüketimine, emek harcama koşullarından ulaşıma, tarımsal üretimden şehir altyapısına kadar birçok alanı direkt etkiliyor. Bilhassa yaşlılar, çocuklar, kronik hastalığı bulunan bireyler ve açık alanda çalışanlar bu süreçten daha çok etkileniyor.” şeklinde konuştu.
Kentlerin iklim değişikliğine uyum politikalarında, ısı riskinin öncelikli gündem maddelerinden biri haline getirilmesi icap ettiğini dile getiren Kara, şu şekilde devam etti:
“Şehir ölçeğinde sıcak hava erken uyarı sistemlerinin kurulması, yeşil ve gölgelendirilmiş kamusal alanların artırılması, sıhhat ve enerji sistemlerinin uzun soluklu sıcak hava vakalarına hazırlanması, yeni yapılaşma kararlarında şehir ikliminin dikkate alınması, serinleme merkezlerinin oluşturulması ve belediyelerin planlama süreçlerinde iklim dirençliliğini esas alması büyük ehemmiyet taşıyor. Araştırma sıcak hava dalgalarının gelecekteki değişimini yalnızca ülke yada bölge averajlarıyla değerlendirmenin kafi olmadığını da gösterdi. Şehir, ilçe ve hatta meteoroloji istasyonu ölçeğindeki farklılıklar dikkate alınmadan yapılacak değerlendirmeler mahalli risklerin gözden kaçmasına niçin olabilir. Bundan dolayı iklim değişikliğine uyum çalışmalarının mahalli ölçekte planlanması gerekiyor.”
Yiğitalp Kara, “Trend Analysis of Heat Waves and Cold Spells in Major Turkish Cities Under Climate Change” başlıklı çalışmalarının 22 Mart’ta internasyonal hakemli Atmosphere dergisinin klimatoloji bölümünde yayımlandığını belirterek, araştırmanın, Türkiye’de şehir ölçeğinde sıcak ve soğuk hava dalgalarının uzun dönemli değişimini ortaya koyan çalışmalara katkı sağlamayı amaçladığını sözlerine ekledi.
