İklim değişikliği, artan nüfus, bilinçsiz tüketim ve büyüyen metropoller Türkiye’yi su stresi sınırına taşımış durumda. Üstelik sınırı olan su kaynaklarının mühim bir kısmı da, kullanıcıya ulaşana kadar sızıntı, arıza ve ölçüm hataları sebebiyle kayboluyor. Su kaynaklarındaki azalma, Türkiye’de yalnızca organik bir mesele olmaktan çıkarak direkt bir altyapı ve yönetim krizine dönüşme riski de taşıyor. Konutlardan sanayiye, turizmden tarıma kadar geniş bir alanı etkileyen su yönetimi politikalarının en zayıf halkasını ise “su kaybı” oluşturuyor. Mevcut tablo oldukça vahim durumda. Senelerdir düşürülmeye çalışılan su yitik oranı, onca uyarı ve ilerlemeye karşın halihazırda eleştiri seviyede bulunuyor. 2004 senesinde yüzde 60 olarak hesaplanan yitik oranı, uzun yıllara yayılan yatırımlar ve düzenlemelerle gerilese de bu oran günümüzde yüzde 30 olarak söyleniş ediliyor.
Büyükşehir belediyelerinde averaj yitik oranı yüzde 32,45 seviyesindeyken, il belediyelerinde bu oran yüzde 41,25’e kadar çıkıyor.
SİSTEM İÇİNDE KAYBOLUYOR
Su Yönetimi Genel Müdürlüğü’ne bildirilen veriler üstünden meydana getirilen hesaplamalara nazaran, içme ve kullanma suyu şebekesine verilen toplam su miktarı ortalama 6,22 milyar metreküp seviyesi olarak hesaplanıyor. Bu miktarın yalnızca 4,13 milyar metreküpü kullanıcıya ulaşırken, ortalama 2,09 milyar metreküp su ise sistem içinde kayboluyor. Uzmanlar ise bu miktarın, birçok kentin senelik su ihtiyacına denk gelen devasa bir yitik olduğuna dikkat çekiyorlar. Faturalandırılamayan sadece tüketilen suyu da kapsayan “gelir getirmeyen su” oranı ise yüzde 38,67 olarak belirtiliyor.
SU KITLIĞI YAŞANIR
Ülke genelinde şahıs başına düşen senelik su miktarı 1305 metreküp seviyesinde bulunuyor. Internasyonal ölçütlere nazaran bu kıymet, Türkiye’nin “su stresi” yaşayan ülkeler kategorisinde yer aldığını gösteriyor. Şahıs başına düşen su miktarının 1000 metreküpün altına inmesi ise “su kıtlığı” anlamına geliyor. Nüfus projeksiyonları ve iklim değişikliği tesirleri beraber değerlendirildiğinde Türkiye’nin bu eşiklere hızla yaklaştığı görülüyor.
EN ÇOK TARIMDA
Türkiye’de su tüketiminin dağılımı, kaynakların hangi alanlarda yoğunlaştığını net şekilde ortaya koyuyor. Toplam su kullanımının yüzde 68’i meskenlerden gelirken, endüstri ve ticarethanelerin oranı yüzde 9,6, kamu kurumlarının oranı ise yüzde 5,3 seviyesinde bulunuyor. Sadece aslolan büyük tüketim kalemini ziraat oluşturuyor. Türkiye genelinde senelik ortalama 61,7 milyar metreküp su kullanılırken, bunun 48,7 milyar metreküplük kısmı direkt tarımsal sulamada değerlendiriliyor. Sulamada halen yaygın şekilde kullanılan gelişigüzel ilkel sulama şekilleri ise kaynaklar üstünde baskıyı artırıyor.
YAĞIŞLAR YETERSİZ
Öte taraftan Türkiye’DE senelik averaj yağış miktarı 573,4 milimetre seviyesinde ölçülürken, bu yağışın toplam hacmi ortalama 450 milyar metreküp olarak hesaplanıyor. Sadece bu miktarın tamamı değerlendirilemiyor. Yağışın yalnızca 185 milyar metreküplük kısmı akışa geçerek su kaynaklarına dönüşüyor. Hesaplamalara nazaran kullanılabilir yüzey suyu ise 94 milyar metreküp, yer altı suyu ise 18 milyar metreküp düzeyinde bulunuyor.
ARITMADAKİ KAYIPLAR
Su kaybının mühim bir kısmı de arıtma tesislerinde yaşanıyor. Türkiye genelindeki 529 içme suyu arıtma tesisinden incelenen 107’sinde meydana getirilen analizler, bazı tesislerde kayıpların yüzde 20’nin üstüne çıktığını ortaya koydu. Filtre geri yıkama işlemleri esnasında oluşan bu kayıplar, sistemin görünmeyen sadece mühim bir zafiyetini oluşturuyor. Yaşanmış olan bu eleştiri soruna karşı hazırlanan Ulusal Su Planı yalnızca kayıpları azaltmayı değil, tüketimi de düşürmeyi hedefliyor. Buna nazaran şahıs başına günlük su tüketiminin 2030’da 120 litreye, 2050’de 100 litreye, 2100’de ise 75 litreye kadar dindirilmesi planlanıyor.
Uzmanlara nazaran su kaybının azaltılması için üretim ve depolama tesislerinden iletim hatlarına kadar tüm sistemin tekrardan ele alınması gerekiyor. Bunun yanı sıra dijital seyretme, veri yönetimi ve anlık denetim mekanizmalarının devreye alınması da eleştiri ehemmiyet taşıyor.
MİLYARLARCA LİRALIK KAYIP
Yaşanmış olan ulusal soruna yönelik açıklamalarda bulunan Su Politikaları Derneği Başkanı ve eski DSİ yöneticisi Dursun Yıldız ise, “Su kayıplarının azaltılması için belediyelere de net hedefler verildi. Yönetmeliğe nazaran büyükşehir ve il belediyelerinin su yitik oranını 2028’e kadar yüzde 25 seviyesine indirmesi gerekiyor. Sadece mevcut veriler, birçok belediyenin bu hedeflerin peşinde kaldığını gösteriyor. Su kaybı yalnızca teknik bir altyapı problemi değil, bununla birlikte direkt ekonomik bir yitik anlamına geliyor. Ortalama 2 milyar metreküpe ulaşan senelik su kaybının ekonomik karşılığı, suyun birim maliyetine nazaran milyarlarca liralık bir kayba işaret ediyor” dedi.
ESKİ VE DAĞINIK ALTYAPI
“Türkiye’de averaj yüzde 30’un üstünde seyreden su yitik oranı, gelişmiş ülkelerle kıyaslandığında oldukça yüksek seviyede” bilgisini de paylaşan Yıldız, “AB vatanlarında su yitik oranları çoğu zaman yüzde 10-15 bandında. Almanya, Hollanda ve Danimarka benzer biçimde ülkelerde bu oran yüzde 10’un altına düşmüş durumda. Türkiye’de su altyapısının büyük bölümünün eski ve dağınık bir yapıda bulunması, bu sistemlerin hem fizyolojik hem de siber risklere açık hale gelmesine niçin oluyor. Bilhassa asbestli ve eski tip borular, hem sıhhat hem de su kaybı açısından risk oluşturuyor. Bu hatlarda meydana gelen minik çatlaklar bile zaman içinde büyük kayıplara yol açabiliyor” diye konuştu.
[email protected]
Kaynak: Web Hususi

