Polonya’da Anayasa Mahkemesi’nin yönetimi üstündeki ihtilaf sokaklara taşındı. Başbakan Donald Tusk’ın Avrupa yanlısı hükümeti ile milliyetçi Hukuk ve Hakkaniyet Partisi (PiS) arasındaki gerilim, mahkeme başkanının görevden uzaklaştırılmasıyla tırmandı. Karşıcılık destekçileri Varşova’daki Anayasa Mahkemesi binası önünde toplanırken polis geniş güvenlik önlemleri aldı. Reuters’ın haberine nazaran Anayasa Mahkemesi yargıcı Anna Korwin-Piotrowska, mahkeme başkanı Bogdan Święczkowski ile başkan yardımcısı Bartłomiej Sochański’yi geçici olarak görevden uzaklaştırdığını ve mahkemenin yönetimini üstlendiğini deklare etti. Cumhurbaşkanı Karol Nawrocki ise sonucu anayasal kurumun zorla ele geçirilmesi olarak nitelendirdi. Nawrocki, Senegal’e yapmış olduğu ziyareti yarıda keserek ülkesine döndü. Mahkeme önünde toplanan yüzlerce şahıs Święczkowski’nin görevine iade edilmesini istedi. Bazı göstericilerin mahkeme yerleşkesine girmeye emek vermesi üstüne polis müdahale etti; gözaltılar yaşandı.
MİLYONLAR SOKAĞA ÇIKMIŞTI
Polonya’nın sokak protestolarıyla şekillenen siyasal zamanı denildiğinde akla ilk gelen hareket, 1980’de Gdansk’taki tersane işçilerinin başlatmış olduğu “Solidarnoşç”, şu demek oluyor ki “Dayanışma” hareketi. Komünist yönetimin baskıcı politikalarına, ekonomik sıkıntılara ve emek verme koşullarına karşı başlamış olan grevler kısa sürede ülke geneline yayıldı. Lech Wałęsa’nın öne çıkmış olduğu hareket, yalnızca bir işçi sendikası olarak kalmadı; komünist yönetime karşı geniş bir toplumsal muhalefete dönüştü. 1980’de kurulan Solidarnoşç, kısa sürede ortalama 10 milyon üyeye ulaştı. Bu, o dönem ortalama 35 milyon sözü geçen Polonya’da toplumun fazlaca geniş bir kesiminin harekete katılmış olduğu anlamına geliyordu. Komünist yönetim 13 Aralık 1981’de sıkıyönetim duyuru ederek hareketi bastırmaya çalıştı. Binlerce muhalif gözaltına alındı, Solidarnoşç yasaklandı ve faaliyetlerini yeraltında sürdürmek mecburiyetinde bırakıldı. Sadece hareket ortadan kaldırılamadı. 1989’da meydana getirilen müzakereler ve seçimler, komünist yönetimin sona ermesine giden yolu açtı.
1980’de kurulan Solidarnoşç, kısa sürede ortalama 10 milyon üyeye ulaştı.
YARGI KRİZİNİN BAŞLANGICI
Bugünkü krizin direkt geçmişi ise 1980’lere değil, 2015’e uzanıyor. PiS’in iktidara gelmesinin peşinden Anayasa Mahkemesi’ne yapılacak yargıç atamaları mevzusunda büyük bir münakaşa başladı. Önceki parlamentonun seçtiği bazı yargıçların yerine PiS’in yeni atamalar yapması, mahkemenin bağımsızlığına ilişkin itirazları bununla beraber getirdi. Peşinden PiS hükümeti yargı sisteminde kapsamlı değişikliklere gitti. Karşıcılık ve Avrupa Birliği, bu düzenlemelerin yargıyı siyasal iktidarın etkisine soktuğunu savundu. 2017 ve 2018 yıllarında binlerce Polonyalı, hükümetin yargı reformlarına karşı sokaklara çıktı. Gösterilerde “Özgür mahkemeler” ve “Anayasa” çarpıcı sözleri öne çıktı. Avrupa Birliği de Polonya’ya karşı hukukun üstünlüğü mevzusunda çeşitli süreçler başlattı. Bugünkü kriz, bu zamanda başlamış olan ve hemen hemen çözülemeyen yargı düzeni tartışmasının devamı durumunda.
YARGI TARTIŞMASI BİTMEDİ
PiS, 2015-2023 içinde sekiz yıl iktidarda kaldı. 2023 seçimlerinin peşinden Donald Tusk liderliğindeki koalisyon hükümeti göreve geldi. Tusk, yargı bağımsızlığını tekrardan tesis etmeyi ve PiS döneminde meydana getirilen değişimleri geri almayı vaat etti. Sadece hükümetin önünde Cumhurbaşkanlığı engel olarak duruyordu. 2025’te cumhurbaşkanı seçilen Karol Nawrocki, PiS’e yakın bir isim olarak Tusk hükümetinin yargı düzenlemelerine karşı çıktı. Cumhurbaşkanının bazı yargıç atamalarını onaylamaması ve mahkeme içindeki atama tartışmaları, kurumların meşruiyetine ilişkin krizi derinleştirdi. Reuters’a nazaran iki siyasal kamp da karşı tarafın yapmış olduğu atamaları ve almış olduğu kararları tanımakta zorlanıyor.
YİNE SOKAKLAR BELİRLEYECEK
Polonya’nın geçmişiyle bugünü içinde mühim bir benzerlik var. Her iki dönemde de sokaklar, ülkenin siyasal geleceği üstündeki mücadelenin mühim alanlarından biri haline geldi. Sadece iki olayın niteliği aynı değil. 1980’lerde Solidarnoşç, tek parti yönetimine ve komünist devletin baskısına karşı bağımsız bir toplumsal hareketti. Bugün ise seçimlerle iktidarın el değiştirdiği, değişik siyasal kampların parlamentoda ve devlet kurumlarında temsil edilmiş olduğu bir sistem söz mevzusu. Geçmişte temel savaşım komünist yönetimin sona erdirilmesi ve demokratik hakların kazanılmasıydı. Bugünkü münakaşa ise yargının bağımsızlığı, mahkeme atamalarının meşruiyeti ve hükümet ile cumhurbaşkanının yetkilerinin sınırları üstünde yoğunlaşıyor.
Polonya sokaklar bu kez yargı krizi sebebiyle hareketlendi.
YARGI TARTIŞMASI MERKEZDE
Polonya’da yargı bağımsızlığı için savaşım yalnızca sokaktaki gösterilerle de sınırı olan değil. 1980’lerde bazı yargıçlar, komünist yönetimin baskısına karşı Solidarność’a katılmış ve mahkemelerin bağımsızlığı için örgütlenmişti. Bilimsel niteliği olan çalışmalara nazaran o dönemde mahkemelerdeki Solidarność yapılanması ortalama 9 bin üyeye ulaşmıştı. Bu tarihsel miras, 2015 sonrasında yargı bağımsızlığı için yürütülen mücadelelerde de hatırlatılıyor.
GERİLİM TIRMANABİLİR
Polonya’daki krizin bir başka boyutu da yaklaşan parlamento seçimleri. 2027’de yapılması beklenen seçimler öncesinde Tusk hükümeti, yargı sistemini tekrardan düzenleme vaadini yerine getirmek istiyor. PiS ise hükümetin attığı adımları anayasal kurumlara müdahale olarak değerlendiriyor. Son gelişmeler, tarafların yalnızca siyasal açıklamalarla yetinmeyeceğini gösteriyor. Cumhurbaşkanı Nawrocki’nin mahkeme başkanına destek vermesi, hükümetin ise yargı bağımsızlığını tekrardan tesis etme sebebi öne sürülerek adımlarını savunması, krizin kısa sürede sona ermeyebileceğine işaret ediyor.
