Son haftalarda, Hürmüz Boğazı’nın kapanması ve piyasadan milyonlarca varil petrolün çekilmesiyle beraber ikazlarının tonu daha da terfi etti: Fatih Birol’e gore dünya, tarihin en büyük arz krizlerinden biriyle karşı karşıya ve bu durum küresel ekonomiyi tehdit ediyor.
Paris’teki IEA merkezinden gelişimleri yakından takip eden Birol, İspanya’da gösterilen El Pais’e yapmış olduğu açıklamada başlıca ekonomilerin şimdiye kadar meydana getirilen en büyük stratejik petrol rezervlerinin özgür bırakılmasını devreye soktuğunu belirtiyor. Sadece değerlendirmesi yalnız acil önlemlerle sınırı olan değil. Krizin tesirinin petrol ve doğalgazla sınırı olan kalmayacağını, gübre ve petrokimya şeklinde tehlikeli sonuç sektörlere de yayılacağını vurguluyor. Bunun da enflasyon, gelişme ve küresel tedarik zincirleri üstünde direkt tesirleri olacağına dikkat çekiyor. Hürmüz Boğazı’nın tekrardan uzun süre kapalı kalması halinde gelişmiş ülkelerde bile enerji engellemelerinin gündeme gelebileceğini ifade ediyor.
“Tarihin en büyük enerji güvenliği riski”
Birol’a gore mevcut kriz, enerji güvenliği açısından tarihin en büyük riskini oluşturuyor. Kaybedilen petrol ve doğalgaz miktarının, 1970’lerdeki iki büyük petrol krizini ve Rusya’nın Ukrayna’yı işgali sonrası yaşanmış olan gaz krizini bile geride bıraktığını söylüyor. Üstelik kriz yalnızca enerjiyle sınırı olan değil; gübre, petrokimya ve helyum şeklinde ürünlerin de etkilenmesi küresel tedarik zincirlerinde ciddi kırılmalara yol açabilir.
“Başta hafife alındı”
Birol, hükümetlerin krizin başlangıcında durumun ciddiyetini yeterince kavrayamadığını belirtiyor. Bundan dolayı bir süre kamuoyuna konuşmamayı tercih ettiğini, sadece riskin doğru anlaşılmadığını görünce verilerle durumu anlatmak zorunda kaldıklarını söylüyor. 1970’lerdeki petrol şoklarının birçok ülkeyi resesyona sürüklediğini hatırlatarak benzer bir riskin tekrardan gündeme gelebileceğine işaret ediyor.
En kırılgan ülkeler
Krizin en ağır tesirinin, enerji ithalatına bağımlı gelişmekte olan Asya devletlerinde hissedildiğini belirten Birol; Hindistan, Pakistan, Bangladeş ve Vietnam’ı bilhassa vurguluyor. Afrika ve Latin ABD’daki enerji ithalatçısı ülkelerin de kısa sürede etkilenebileceğini ifade ediyor. Avrupa’nın da bu süreçten kaçamayacağını, Orta Doğu’da ise Irak şeklinde ekonomik olarak daha kırılgan ülkelerin ciddi zarar göreceğini söylüyor.
Enerji kısıtlaması ihtimali
Birol, bazı gelişmekte olan ülkelerde bilhassa enerji yoğun sektörlerde kısıtlamaların şimdiden görülebileceğini belirtiyor. Gelişmiş ülkelerde kısa vadede geniş çaplı bir engelleme beklemese de, Hürmüz Boğazı uzun süre kapalı kalırsa bu ihtimali dışlamıyor.
Normalleşme uzun sürecek
Boğazın tekrardan açılmasının en tehlikeli sonuç çözüm bulunduğunu vurgulayan Birol, bunun bile süratli bir toparlanma sağlamayacağını söylüyor. Şundan dolayı Orta Doğu’da 70’ten fazla enerji tesisinin zarar gördüğünü, bunların üçte birinin ağır hasarlı bulunduğunu belirtiyor. Bundan dolayı sistemin eski seviyesine dönmesinin süre alacağını ve kriz sonrası enerji piyasasının artık eskisi şeklinde olamayacağını ifade ediyor.
Yeni devrin kazananları
Birol’a gore kriz, enerji politikalarında köklü değişimlere yol açacak. Ülkeler enerji kaynaklarını çeşitlendirecek, yenilenebilir enerji—bilhassa güneş ve rüzgâr—ön plana çıkacak. Elektrikli araçlar hız kazanacak ve nükleer enerjiye tekrardan ilgi artacak.
Rezervler hemen hemen tükenmedi
IEA’nın şimdiye kadar 400 milyon varillik biriki salımı yaptığını belirten Birol, bunun tarihin en büyük müdahalesi bulunduğunu sadece toplam rezervlerin yalnız yüzde 20’sine denk geldiğini söylüyor. Gerekirse tekrardan müdahale etmeye hazır olduklarını da ekliyor.

