ABD Başkanı Donald Trump, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve Çin Devlet Başkanı Şi Cinping’in 19 Kasım’da Çin’in Shenzhen kentinde yapması planlanan üçlü görüşme, İkinci Dünya Savaşı’nın son aylarında düzenlenen Yalta Konferansı’yla karşılaştırılıyor. Internasyonal basın kurumlarının aktardığı bilgilere bakılırsa zirvenin nükleer silahlar, İran savaşı ve Ukrayna’daki çatışmalar şeklinde mevzuları kapsaması beklenirken liderler içinde gündem mevzusunda hemen hemen uzlaşma sağlanamadı. Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy, görüşmenin büyük güçler içinde yeni bir nüfuz paylaşımına dönüşmemesi uyarısında bulunmuş oldu. Polonya Dışişleri Bakanı Radosław Sikorski de Putin’in Ukrayna’da ele geçiremediği toprakları dış ilişkiler kanalıyla elde etmeye çalıştığını savundu. Tartışmaların merkezinde ise 81 yıl ilkin ABD, İngiltere ve Sovyetler Birliği liderlerinin Avrupa’nın geleceğini belirlemek suretiyle toplandığı Yalta bulunuyor.
Roosevelt, Churchill ve Stalin, Şubat 1945’te Kırım’daki Yalta Konferansı’nda Avrupa’nın harp sonrası düzenini görüştü. Trump, Putin ve Şi Cinping’in Çin’deki zirvesi de, Ukrayna ve Avrupa ülkelerinin iştirakı olmadan yeni nüfuz alanları belirlenebileceği endişesine yol açtı. (LOC.us)
3 ÜLKE YALTA’DA KADERİ BELİRLEDİ
4-11 Şubat 1945 tarihlerinde Sovyetler Birliği’ne bağlı Kırım’daki Yalta kentinde ABD Başkanı Franklin Roosevelt, İngiltere Başbakanı Winston Churchill ve Sovyet önder Josef Stalin bir araya geldi. Nazi Almanyası hemen hemen teslim olmamıştı sadece Kızıl Ordu Doğu Avrupa’da aşama kaydediyor, Batılı Müttefikler de Almanya’nın batısına yaklaşıyordu. Üç önder, Almanya’nın yenilgisinden sonrasında Avrupa’nın iyi mi yönetileceğini, harp tazminatlarını, Polonya’nın sınırlarını ve Birleşmiş Milletler’in kuruluşunu görüştü. Roosevelt ek olarak Sovyetler Birliği’nin Japonya’ya karşı harbe katılmasını istiyordu. Toplantıya geleceği görüşülen Doğu Avrupa ülkelerinin temsilcileri katılmadı.
AVRUPA’NIN SINIRLARI DEĞİŞTİ
Yalta’da Almanya’nın işgal bölgelerine ayrılması, Fransa’ya da bir bölge verilmesi ve Berlin’in ortak denetim altında tutulması kararlaştırıldı. Polonya’nın doğu sınırı Sovyetler Birliği lehine değişirken batıda Almanya’dan toprak kazanmasının önü açıldı. Stalin, Almanya’nın yenilgisinden iki-üç ay sonrasında Japonya’ya karşı harbe girmeyi kabul etti. Birleşmiş Milletler’in kurum konferansının toplanması ve Güvenlik Konseyi’nde veto yetkisine haiz büyük güçler düzeni de şekillendi. Almanya’nın iki ayrı devlete bölünmesi ve Avrupa’daki askeri bloklaşma ise sonraki yıllarda kesinleşti.
KADERLERİ ÇİZİLEN ÜLKELERİN FİKRİ SORULMADI
Yalta’ya yönelik en büyük eleştiri, minik ülkelerin geleceklerinin kendi katılımları olmadan büyük güçler tarafınca kararlaştırılması oldu. Konuşma bilhassa Polonya’da, ülkenin Sovyet nüfuzuna bırakılmasının simgesi olarak görülüyor. Sadece İngiltere hükümetinin tarih araştırmalarına bakılırsa Avrupa’nın Yalta’da tek bir anlaşmayla paylaşılmış olduğu düşüncesi tarihsel gerçekliği tam olarak yansıtmıyor. Kızıl Ordu konuşma öncesinde Doğu Avrupa’nın mühim bölümünü denetim ediyordu. Churchill ile Stalin de Ekim 1944’te Moskova’da Balkanlar üstündeki nüfuzlarını görüşmüştü. Yalta’daki kararların bir kısmı daha önceki uzlaşmaları resmileştirirken harp sonrası düzenin başka ayrıntıları Temmuz-Ağustos 1945’teki Potsdam Konferansı’nda belirlendi.
YENİ YALTA KORKUSU
ABD merkezli Hudson Enstitüsü kıdemli uzmanı Tsiporah Fried, üçlü zirvenin yalnızca düzenlenmesinin bile başka ülkelerin güvenliğinin büyük güçler tarafınca pazarlık mevzusu yapılabileceği mesajını taşıdığını belirtti. Avustralya Ulusal Üniversitesi’nden Wen-Ti Sung ise 1945’te üç lideri Nazi Almanyası’na karşı ortak savaşın birleştirdiğini, bugün bu şekilde bir ortak hedef bulunmadığını altını çizdi. Reuters’in elde etmiş olduğu bilgilere bakılırsa Putin, Ukrayna savaşının Rusya’nın taleplerini karşılayacak koşullarda sona ermesini isterken Trump nükleer silahların sınırlandırılmasına öncelik veriyor. Çin ise nükleer cephaneliğinin ABD ve Rusya’dan minik olması sebebiyle üçlü silahsızlanma görüşmelerine mesafeli. Polonya Dışişleri Bakanı Sikorski, ilk Yalta’nın Kızıl Ordu’nun kontrolündeki Doğu Avrupa’da Sovyet hakimiyetini tanıdığını, Putin’in ise bugün hemen hemen ele geçiremediği Ukrayna topraklarını istediğini söylemiş oldu. Beyaz Saray, görüşmenin nükleer silahlar ve İran savaşı şeklinde başlıklara odaklanacağını bildirdi.

